Ở homestay nhà sàn là ở trong nhà của một gia đình đang sống thật: bạn ngủ trên sàn gỗ hoặc sàn tre cùng nhiều người, tắm ở buồng tắm chung, ăn bữa do chủ nhà nấu và theo nhịp ngủ sớm dậy sớm của bản. Chuẩn bị đúng thì đó là một trong những đêm dễ chịu nhất của chuyến đi; chuẩn bị sai thì bạn sẽ mất ngủ, lạnh, và vô tình làm phiền cả nhà.
Bài này đi theo đúng trình tự một lần ở: hỏi gì trước khi đặt, xếp đồ gì vào ba lô, lúc lên nhà làm gì, đêm ngủ chung ra sao, sáng hôm sau trả lại chỗ thế nào. Phần kiêng kỵ trong nhà, chuyện ăn uống mời rượu và chuyện chụp ảnh có bài riêng trên Thung Lũng, ở đây chỉ nhắc tới khi cần.
Nhà sàn homestay khác khách sạn ở những điểm nào
Không gian mở. Phần lớn nhà sàn homestay ở các thung lũng Tây Bắc, Đông Bắc giữ kiểu sàn chung: một gian dài trải đệm thành hàng, mỗi đệm có màn, ngăn với nhau bằng rèm vải hoặc không ngăn gì. Một số nhà đã làm thêm vài buồng riêng có cửa, nhưng tiếng động vẫn đi qua vách gỗ rất rõ. Người ngủ cạnh bạn có thể là khách lạ, có thể là người nhà chủ.
Sàn là nơi ở, không chỉ là nơi ngủ. Ban ngày gian sàn là chỗ ngồi ăn, chỗ tiếp khách, chỗ phơi đồ, chỗ trẻ con chơi. Bạn không "nhận phòng" theo nghĩa khách sạn; bạn được nhường một góc trong không gian chung của gia đình.
Tiện nghi thay đổi theo từng nhà. Có nhà xây khu tắm, vệ sinh khép kín, nước nóng đủ dùng; có nhà chỉ có một bình nóng lạnh cho cả đoàn, nhà vệ sinh ở dưới đất, cách cầu thang vài chục bước. Đừng suy ra từ ảnh: hỏi thẳng.
Chủ nhà vẫn làm việc của họ. Mùa cấy, mùa gặt, người lớn ra đồng từ sớm. Bữa tối có thể muộn vì chủ nhà mới về. Hiểu điều này giúp bạn không coi một bữa cơm trễ là "dịch vụ kém".
Hỏi gì trước khi đặt chỗ
Một tin nhắn hỏi kỹ trước tránh được gần hết những bất ngờ khó chịu. Những câu nên hỏi, theo thứ tự quan trọng:
- Ngủ sàn chung hay có buồng riêng; nếu sàn chung thì đêm đó có bao nhiêu khách khác, có đoàn đông không.
- Nhà tắm và nhà vệ sinh ở đâu, mấy chỗ, có nước nóng không, nước nóng bằng bình điện hay đun bếp.
- Có nấu bữa tối và bữa sáng không, ăn cùng gia đình hay mâm riêng, cần báo trước mấy giờ.
- Đường vào nhà: xe ô tô vào tận nơi hay phải đi bộ, đi xe máy đoạn cuối; trời mưa đoạn đó có trơn không.
- Sóng điện thoại và điện có ổn định không; mùa mưa bão có hay mất điện không.
- Nhà có người già yếu, trẻ sơ sinh hay đang có việc gì không; có ngày nào trong tháng gia đình không nhận khách.
- Với gia đình có trẻ nhỏ: cầu thang dốc đến mức nào, sàn có lan can không, có đệm nhỏ hoặc nôi không.
Câu hỏi về việc nhà có kiêng gì không nghe hơi lạ nhưng rất có ích. Có những dịp gia đình đang làm lễ, có người mới sinh hoặc có tang, chủ nhà vẫn nhận lời vì ngại từ chối. Bạn hỏi trước, họ có cớ để nói thật, bạn chuyển sang nhà khác mà không ai khó xử.
Ba lô cho một đêm ở nhà sàn
Danh sách dưới chỉ gồm những thứ khác với một chuyến du lịch thường. Đồ trekking đầy đủ có bài riêng; đây là đồ để sống một đêm trên sàn.
| Đồ nên mang | Vì sao cần ở nhà sàn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đèn pin đội đầu | Đường xuống nhà vệ sinh ban đêm tối, cầu thang dốc; đèn đội đầu để rảnh hai tay vịn | Để chế độ ánh đỏ hoặc ánh yếu để không chiếu vào mặt người ngủ |
| Dép lê nhẹ | Giày cởi ở chân cầu thang; dép dùng khi xuống tắm, đi vệ sinh | Loại dễ xỏ, đế bám vì sân đất hay ướt |
| Bộ đồ ngủ kín đáo | Ngủ chung nhiều người, buổi sáng chủ nhà đi lại trong gian | Áo có tay, quần dài |
| Áo ấm, tất | Đêm thung lũng lạnh hơn ban ngày rất nhiều, kể cả mùa hè, gió lùa qua khe sàn | Mùa đông thêm mũ len |
| Nút tai, bịt mắt | Tiếng ngáy, tiếng gà gáy từ rất sớm, ánh sáng lọt qua vách | Thứ rẻ nhất mà cứu cả đêm ngủ |
| Khăn nhanh khô, túi chống nước | Khí ẩm, đồ phơi qua đêm khó khô; mưa bất chợt | Túi chống nước giữ điện thoại, giấy tờ |
| Túi đựng rác | Mang rác của mình ra khỏi bản, nhất là pin, chai nhựa, vỏ bánh | Nhiều bản chưa có thu gom rác thường xuyên |
| Thuốc cá nhân, kem chống muỗi | Trạm y tế có thể xa; muỗi nhiều về đêm ở vùng có ruộng nước | Ghi chú dị ứng thức ăn nếu có |
Đừng mang vali kéo. Bánh xe vô dụng trên đường đất, còn vali cồng kềnh khó kê trên sàn gỗ. Một ba lô vừa phải, đồ chia túi nhỏ để khỏi lục lọi phát ra tiếng sột soạt lúc người khác đã ngủ.
Lúc mới đến: lên nhà và nhận chỗ
Mười lăm phút đầu tiên quyết định cả gia đình nhìn bạn ra sao. Trình tự quen thuộc ở phần lớn các bản:
- Chào chủ nhà và người lớn tuổi trong nhà trước, chờ được mời lên. Không tự leo lên sàn khi chưa có ai.
- Cởi giày ở chân cầu thang hoặc ở chiếu nghỉ, xếp gọn về một phía. Nếu thấy giày dép của người nhà để ở đâu, để theo đúng chỗ đó.
- Hỏi chủ nhà chỗ của mình là chỗ nào, chỗ nào trong nhà khách không nên ngồi hay để đồ. Những gian dành cho tổ tiên, gian ngủ của gia đình thường ở phía trong; khách được xếp phía ngoài.
- Đặt ba lô vào góc được chỉ, không tì vào vách gian trong, không treo đồ lên cột lớn giữa nhà.
- Hỏi giờ ăn tối, giờ tắm hợp lý (để không trùng lúc cả nhà cần nước nóng) và giờ gia đình đi ngủ.
- Hỏi cách dùng bình nóng lạnh, công tắc điện, chỗ phơi đồ; hỏi luôn đường xuống nhà vệ sinh và bật thử đèn pin.
Nếu đi theo nhóm, cử một người nói chuyện với chủ nhà. Năm người hỏi cùng lúc năm câu khác nhau làm chủ nhà rối, còn thông tin thì mỗi người nhớ một kiểu.
Đêm ngủ chung trên sàn
Sàn gỗ và sàn tre dẫn tiếng động rất tốt. Một người trở mình, đi lại, kéo khoá túi là cả gian nghe thấy. Muốn ngủ ngon và để người khác ngủ ngon, nguyên tắc chung là làm mọi việc ồn trước giờ tắt đèn: sắp xếp đồ, chuẩn bị quần áo cho sáng mai, sạc điện thoại, rồi để đèn pin ngay đầu đệm.
Màn chống muỗi thường đã treo sẵn; buông màn và dắt mép màn xuống dưới đệm. Ở nhiều thung lũng, gần nửa đêm nhiệt độ hạ nhanh, gió lùa từ khe sàn lên. Chăn chủ nhà đưa thường đủ, nhưng người ngủ lạnh nên đi tất và mặc thêm lớp áo. Ngủ quay đầu theo hướng chủ nhà đặt gối; nhiều gia đình có quy ước riêng về hướng nằm, và cách đơn giản nhất để không phạm là giữ nguyên chỗ họ đã xếp.
Điện thoại để chế độ im lặng hoàn toàn. Xem phim, gọi video, nói chuyện điện thoại sau giờ tắt đèn là điều phàn nàn hay gặp nhất của cả chủ nhà lẫn khách khác. Nếu cần dậy sớm săn mây, dùng chế độ rung đặt dưới gối thay cho chuông.
Phải xuống đi vệ sinh ban đêm thì soi đèn xuống chân, bước sát mép vách nơi ván sàn chắc hơn, vịn tay vịn cầu thang. Cầu thang nhà sàn dốc và bậc hẹp; đêm có sương, bậc gỗ trơn. Người lớn tuổi và trẻ nhỏ nên được xếp chỗ ngủ gần lối xuống, và người đi cùng nên dặn trước: muốn xuống thì gọi người lớn dậy đi cùng.
Tắm giặt, nước và nhà vệ sinh
Nước ở bản thường lấy từ khe suối dẫn về bằng ống, hoặc từ giếng. Mùa khô, nước có thể ít; mùa mưa, nước đục sau những trận mưa lớn. Bình nóng lạnh của một nhà thường đủ cho vài người tắm liên tiếp, không đủ cho một đoàn mười người tắm lâu. Tắm nhanh, tắm lần lượt và để ý người đứng chờ sau mình là cách lịch sự nhất.
Đừng giặt đồ nhiều ở buồng tắm chung nếu chưa hỏi. Giặt vài thứ nhỏ thì vắt kỹ và hỏi chỗ phơi; đồ lót phơi kín đáo, không phơi ở lan can mặt tiền. Một số gia đình không muốn khách phơi đồ ở gần gian thờ hay khu bếp.
Nhà vệ sinh có thể là kiểu bệt, kiểu xổm, có thể không có giấy. Mang giấy của mình, bỏ giấy vào thùng nếu chủ nhà dặn (hệ thống bể phốt ở nhiều nơi nhỏ, dễ tắc). Tuyệt đối không xả rác, băng vệ sinh vào bồn cầu. Nếu tắm ở suối, không dùng xà phòng, dầu gội xuống dòng nước — đó là nước người dưới hạ lưu dùng nấu ăn.
Giờ giấc của bản và lúc trả chỗ
Ở phần lớn các bản vùng cao, nhịp sinh hoạt bám theo ánh sáng mặt trời và mùa vụ. Bữa tối sớm, khoảng chín, mười giờ đêm nhiều nhà đã tắt điện, gà gáy từ khoảng bốn, năm giờ sáng, người lớn dậy nấu cơm, cho gia súc ăn. Đó không phải quy định ghi ở đâu cả; đó là thói quen của người làm nông. Khách giữ được nhịp này là đỡ cho chủ nhà rất nhiều.
Về muộn sau khi đi chơi thì báo trước, hỏi chủ nhà có để cửa không, và khi về thì đi nhẹ, không bật đèn lớn. Hát, uống rượu ồn ào sau giờ tắt đèn là việc nên tránh hẳn: tiếng ồn không chỉ ở trong nhà mà cả xóm nghe thấy. Nếu chủ nhà mời ngồi lại bên bếp lửa nói chuyện, đó là lời mời; chủ nhà đứng dậy dọn dẹp thì là lúc nên về chỗ.
Buổi sáng trả chỗ: gấp chăn theo cách chủ nhà gấp (hoặc để gọn ở cuối đệm nếu không biết), tháo màn nếu được dặn, nhặt lại mọi thứ của mình, kể cả cọng sạc, vỏ kẹo. Thanh toán đúng như đã thoả thuận, đưa bằng hai tay cho người lớn trong nhà. Một lời cảm ơn trước khi đi và một tin nhắn sau chuyến đi, kèm vài tấm ảnh nếu gia đình đồng ý chụp, là thứ chủ nhà nhớ lâu hơn bất kỳ lời khen nào trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Ở homestay nhà sàn có an toàn cho đồ đạc không?
Phần lớn các nhà làm homestay lâu năm rất giữ uy tín, nhưng sàn chung có nhiều khách lạ. Giấy tờ, tiền, điện thoại nên để trong túi nhỏ mang theo người hoặc để dưới gối khi ngủ; đồ còn lại xếp gọn trong ba lô, không để lăn lóc trên sàn.
Có nên mang trẻ nhỏ dưới ba tuổi ở nhà sàn không?
Được, nếu bạn hỏi trước về cầu thang, lan can và nhà vệ sinh. Cần một người lớn luôn để mắt tới trẻ khi ở trên sàn, ban đêm xếp trẻ ngủ phía trong, xa mép sàn, và mang đèn ngủ nhỏ để không phải bật đèn lớn khi dỗ con.
Ngủ sàn chung có tách nam nữ không?
Tuỳ nhà. Nhiều nhà xếp theo nhóm khách, mỗi nhóm một dãy, ngăn bằng rèm. Nếu bạn cần chỗ riêng tư hơn, ví dụ đi một mình hoặc đi với gia đình, hãy hỏi lúc đặt chỗ xem nhà có buồng riêng hay có thể xếp góc cuối gian không.
Có cần mang chăn hay túi ngủ riêng không?
Thường không, chủ nhà có đủ chăn đệm. Người ngủ lạnh, người đi vào mùa đông ở thung lũng cao hoặc người dị ứng bụi có thể mang một tấm túi lót ngủ mỏng để lót bên trong chăn, vừa ấm hơn vừa sạch sẽ hơn.
Ăn cùng gia đình chủ nhà hay ăn riêng thì hơn?
Nếu chủ nhà mời và bạn thoải mái, ăn cùng là cách hiểu đời sống của bản nhanh nhất. Nếu đoàn đông hoặc có trẻ nhỏ, ăn mâm riêng đỡ phiền cho gia đình. Điều quan trọng là báo trước giờ ăn và những món bạn không ăn được.
Nên trả tiền cho chủ nhà thế nào cho lịch sự?
Thoả thuận rõ từ đầu những gì đã gồm trong giá, những gì tính riêng như bữa ăn, rượu, giặt đồ. Lúc trả, đưa tận tay người lớn trong nhà bằng hai tay, nói lời cảm ơn; không ném tiền lên mâm hay nhờ trẻ con cầm hộ.