Khi đến bản làng vùng cao, hãy mặc kín vai, kín đùi, theo nhiều lớp: áo có tay, quần dài thoải mái, một lớp giữ ấm và một áo khoác mỏng chống mưa gió. Đi giày đế bám dễ cởi vì lên nhà sàn phải cởi giày, mang thêm dép nhẹ. Cách mặc này vừa lịch sự với người trong bản, vừa hợp với khí hậu thung lũng: sáng sớm lạnh, trưa nắng gắt, chiều có thể mưa.
Trang phục ở đây không phải chuyện thời trang. Người dân ở bản thường ăn mặc kín đáo, nhất là người lớn tuổi; khách mặc quá hở đi giữa bản, vào nhà người ta, gây ngại cho chủ nhà dù họ không nói. Bài này đi qua từng phần: nguyên tắc chung, mặc theo mùa, giày dép, đồ đi lễ hội, và chuyện thuê trang phục dân tộc để chụp ảnh.
Nguyên tắc chung: lịch sự với chủ nhà
Không có quy định nào bắt khách ăn mặc thế nào khi vào bản. Nhưng cũng như khi bạn đến nhà một người lớn tuổi ở quê, có một mức "vừa đủ" mà ai cũng hiểu. Áo hai dây, áo hở bụng, quần soóc rất ngắn có thể bình thường ở bãi biển, nhưng khi bước lên nhà sàn của một gia đình có ông bà, hay đi qua sân nhà người ta, chúng tạo ra khoảng cách không cần thiết.
Nguyên tắc dễ nhớ: che vai và che đùi khi vào nhà dân, đi qua bản, đến trường học, đến nơi có nghi lễ. Ở nhà sàn, bạn sẽ ngồi bệt dưới sàn, cúi người qua mâm cơm, leo cầu thang dốc; váy ngắn và quần cạp trễ gây bất tiện cho chính bạn. Quần dài vải mềm, váy dài qua gối kèm quần lót trong là lựa chọn dễ chịu.
Đồ ngủ cũng là trang phục. Ở sàn chung, buổi sáng chủ nhà đi lại trong gian; bộ đồ ngủ kín đáo, áo có tay giúp bạn không phải luống cuống khi người nhà đi qua.
Không có màu nào "cấm" chung cho mọi bản. Tuy vậy, một số gia đình có quy ước riêng về màu áo trong dịp tang, lễ; nếu đến đúng những dịp đó, hãy hỏi chủ nhà hoặc người dẫn đường.
Mặc theo mùa ở thung lũng
Khí hậu mỗi thung lũng khác nhau theo độ cao và vĩ độ, nên bảng dưới chỉ là khung tham khảo cho các thung lũng vùng cao phía Bắc. Trước chuyến đi luôn xem dự báo thời tiết của đúng nơi bạn đến.
| Thời điểm | Đặc điểm thời tiết thường gặp | Nên mặc |
|---|---|---|
| Mùa xuân (khoảng tháng 2–4) | Sáng sớm lạnh, sương mù, có mưa phùn; trưa ấm dần | Áo giữ nhiệt mỏng, áo nỉ, áo khoác gió; quần dài |
| Mùa hè, mùa mưa (khoảng tháng 5–8) | Nóng ẩm ban ngày, mưa rào bất chợt, đường trơn | Áo dài tay mỏng chống nắng, áo mưa nhẹ, quần nhanh khô; tránh quần bò dày |
| Mùa thu (khoảng tháng 9–11) | Hanh, nắng đẹp, đêm se lạnh dần | Áo phông dài tay, áo khoác mỏng cho tối và sáng sớm |
| Mùa đông (khoảng tháng 12–1) | Rét đậm, có nơi sương muối, băng giá ở vùng cao | Ba lớp: giữ nhiệt, lớp nỉ hoặc lông vũ, áo chống gió; mũ len, găng, tất dày |
Đặc điểm chung của thung lũng là chênh lệch nhiệt độ ngày đêm lớn: không khí lạnh đọng ở đáy thung lũng ban đêm, trưa nắng chiếu thẳng xuống. Mặc nhiều lớp mỏng tốt hơn một áo dày, vì bạn cởi bớt và mặc thêm được suốt ngày.
Giày dép: cởi ra mặc vào nhiều lần mỗi ngày
Giày đi bộ dễ cởi. Mỗi lần lên nhà sàn bạn cởi giày, mỗi lần xuống lại đi. Giày buộc dây cao cổ rất tốt cho trekking nhưng mất thời gian; nếu chỉ đi quanh bản, giày thể thao đế bám, dễ xỏ là đủ.
Đế bám, không trơn. Đường đất trong bản sau mưa rất trơn; bậc cầu thang gỗ ướt sương buổi sáng. Đế giày có gai rõ, cao su mềm an toàn hơn đế phẳng cứng.
Một đôi dép nhẹ. Dùng khi xuống tắm, đi vệ sinh ban đêm, đi trong sân. Dép quai hậu giữ chân tốt hơn dép xỏ ngón trên đường dốc.
Tất dự phòng. Tất ướt là nguyên nhân phồng chân và lạnh chân. Mang ít nhất hai đôi; ban đêm đi tất khô khi ngủ trên sàn.
Đi lễ hội, đi chợ phiên. Bãi lễ hội, lối vào chợ phiên thường là đất nện, đông người và có khi lầy sau mưa. Giày kín mũi bảo vệ ngón chân khỏi bị giẫm, bị gia súc đi qua; tránh dép lê mỏng.
Không đi giày lên sàn. Kể cả khi thấy sàn có bụi, kể cả khi chủ nhà đang bận không để ý. Cởi giày là phép lịch sự cơ bản nhất ở phần lớn các nhà sàn.
Đi dự lễ hội, đám cưới, vào trường học
Nếu được mời dự một lễ hội của bản, một đám cưới hay một buổi sinh hoạt cộng đồng, bạn không cần mặc trang trọng kiểu thành phố, nhưng nên sạch sẽ, gọn gàng, kín đáo hơn ngày thường. Áo sơ mi hoặc áo có cổ, quần dài, váy dài là đủ. Tránh áo có hình in gây phản cảm hay khẩu hiệu khó hiểu.
Khi đến dự, đừng tự ý mặc trang phục truyền thống của chính dân tộc đang tổ chức lễ, trừ khi được chủ nhà mời và giúp mặc. Mặc trang phục dân tộc vào một dịp lễ của dân tộc đó, sai cách, có thể bị hiểu là trêu đùa, dù bạn chỉ muốn hoà vào không khí.
Khi đến trường học — để gửi đồ, gặp thầy cô — ăn mặc như khi bạn đến một trường học bất kỳ. Trẻ em nhìn khách để học cách người lớn cư xử, và thầy cô vùng cao thường rất để ý chuyện khách lạ ăn mặc hở hang trước học trò.
Với lễ tang, nếu chẳng may đi ngang hoặc được mời thắp hương, chọn quần áo màu trầm, không đeo trang sức sặc sỡ, và hỏi người dẫn đường nên đứng ở đâu, làm gì.
Chống nắng, muỗi và vắt khi đi quanh bản
Nắng ở thung lũng vùng cao gắt hơn cảm giác của bạn, vì không khí loãng và trong hơn đồng bằng, gió mát làm bạn không thấy nóng. Áo dài tay vải mỏng sáng màu, mũ rộng vành và kính râm bảo vệ tốt hơn kem chống nắng bôi một lần rồi quên. Mùa lúa chín, đi dọc bờ ruộng giữa trưa không có bóng cây là lúc dễ cháy nắng nhất.
Muỗi nhiều về chiều tối, nhất là ở các thung lũng có ruộng nước, ao cá. Quần dài, áo dài tay và tất cổ cao là lớp chống muỗi đầu tiên; kem hoặc xịt chống muỗi bôi lên phần da hở là lớp thứ hai. Ngủ trong màn, dắt kỹ mép màn.
Mùa mưa, ở những lối mòn ẩm qua rừng, vắt có thể bám vào chân. Quần dài nhét vào tất, tất dày đi trong giày kín giúp giảm đáng kể. Bị vắt cắn thì không giật mạnh; gỡ nhẹ từ phần đầu hút, rửa sạch và băng lại vì vết cắn chảy máu lâu. Người dẫn đường bản địa thường biết đoạn nào nhiều vắt và có cách xử lý riêng của họ; hỏi họ trước khi vào rừng.
Thuê trang phục dân tộc để chụp ảnh: làm thế nào cho đúng
Ở nhiều thung lũng đông khách, người dân cho thuê trang phục truyền thống để khách chụp ảnh. Đây là sinh kế chính đáng của gia đình và có thể là trải nghiệm đẹp nếu làm đúng cách:
- Thuê của người trong bản, hỏi rõ bộ đó là trang phục của dân tộc nào, nhóm nào. Người Dao đỏ, Dao tiền, H'Mông hoa, H'Mông đen, Thái trắng, Thái đen có trang phục rất khác nhau.
- Hỏi bộ đó có phải đồ dùng trong dịp đặc biệt không: đồ cưới, đồ lễ, đồ tang thường không đem cho thuê, nhưng nếu nghi ngờ thì hỏi.
- Nhờ người cho thuê mặc giúp, quấn khăn, thắt đai đúng cách. Mặc sai thứ tự, đội ngược khăn là lỗi hay gặp khiến ảnh thành ra nhại lại.
- Giữ gìn trang phục: không ngồi bệt xuống bùn, không lội ruộng khi mặc váy thêu tay. Đồ thêu tay mất nhiều tháng mới làm xong.
- Khi đăng ảnh, ghi đúng là trang phục của dân tộc nào bạn thuê mặc, đừng chú thích như thể bạn là người dân tộc đó hay gán tên dân tộc sai.
- Trả đúng số tiền đã thoả thuận, trả lại đồ gọn gàng, cảm ơn người cho thuê.
Mặc trang phục của một dân tộc khác để chụp ảnh không có gì sai khi có sự đồng ý và hướng dẫn của chính người dân tộc đó. Điều tạo ra khác biệt là thái độ: mặc để trân trọng, không phải để biến thành trò đùa.
Những món nên có trong ba lô quần áo
Một danh sách gọn cho chuyến hai đến ba ngày ở các thung lũng phía Bắc, có ở nhà sàn và đi bộ nhẹ quanh bản:
- Hai áo dài tay mỏng, thoáng; một áo giữ nhiệt mỏng làm lớp trong.
- Một áo nỉ hoặc áo lông vũ mỏng gấp gọn, tuỳ mùa.
- Một áo khoác chống gió có mũ, kiêm áo mưa nhẹ; mùa mưa thêm áo mưa trùm.
- Hai quần dài vải nhanh khô; tránh quần bò vì ướt lâu khô, nặng.
- Bộ đồ ngủ kín đáo, tất ngủ.
- Mũ rộng vành chống nắng, kính râm; mùa đông thêm mũ len, găng tay.
- Giày đi bộ đế bám, dép quai hậu, hai đến ba đôi tất.
- Túi chống nước đựng đồ khô, một túi riêng đựng đồ bẩn ướt.
Trang sức đắt tiền, đồng hồ quý, túi hàng hiệu nên để ở nhà. Không phải vì bản thiếu an toàn, mà vì chúng không có ích gì trên đường đất, dễ rơi khi leo cầu thang, và tạo khoảng cách không cần thiết với gia đình bạn ở cùng.
Giặt phơi ở nhà sàn khó khô vì độ ẩm cao, nhất là mùa mưa và mùa xuân có mưa phùn. Mang vải nhanh khô và đủ đồ thay để không phải giặt nhiều ở nhà chủ.
Câu hỏi thường gặp
Mặc quần soóc đi bản có được không?
Đi bộ ngoài đồng, đường mòn ngày nắng thì nhiều người vẫn mặc. Nhưng khi vào nhà dân, đi qua giữa bản, đến trường học hay nơi có nghi lễ, nên đổi sang quần dài hoặc mặc quần soóc dài quá gối. Quần dài cũng giúp chống muỗi, vắt và cỏ cứa.
Có cần mặc trang phục dân tộc khi đến bản không?
Không cần. Khách mặc trang phục bình thường, lịch sự là đủ. Chỉ mặc trang phục truyền thống khi được người dân mời, giúp mặc, hoặc khi thuê có hướng dẫn để chụp ảnh, và nên hỏi rõ đó là trang phục của nhóm dân tộc nào.
Mùa hè lên thung lũng có cần mang áo ấm không?
Nên mang một áo khoác mỏng. Ban ngày mùa hè ở nhiều thung lũng nóng, nhưng đêm và sáng sớm ở vùng cao có thể lạnh hơn bạn nghĩ, nhất là khi ngủ trên sàn gỗ có gió lùa hoặc khi đi săn mây từ lúc trời chưa sáng.
Đi giày gì khi ở homestay nhà sàn?
Giày thể thao đế bám, dễ xỏ là tiện nhất vì bạn sẽ cởi ra mặc vào nhiều lần mỗi ngày. Mang thêm dép quai hậu để đi trong sân, xuống tắm và đi vệ sinh ban đêm. Giày cao cổ chỉ cần khi có cung trekking dài.
Thuê trang phục dân tộc chụp ảnh có bị coi là thiếu tôn trọng không?
Không, khi bạn thuê của người dân, được giúp mặc đúng cách và giữ gìn trang phục. Điều bị coi là thiếu tôn trọng là mặc sai, dùng trang phục để làm trò, hoặc chú thích ảnh gán sai dân tộc. Hỏi kỹ và trân trọng là đủ.