Muốn chụp ảnh một người ở bản, bạn hỏi trước — bằng lời nếu họ nói được tiếng Kinh, bằng cử chỉ chỉ vào máy rồi nhìn họ chờ gật đầu nếu không — và chỉ chụp khi họ đồng ý rõ ràng. Lắc đầu, quay mặt, che mặt, bỏ đi đều là "không". Trẻ em thì hỏi bố mẹ hoặc người lớn đang trông trẻ. Không chụp người trong tang lễ, người ốm, nghi lễ trong nhà khi chưa được phép.
Pháp luật dân sự Việt Nam thừa nhận quyền của cá nhân đối với hình ảnh của mình, và việc dùng hình ảnh người khác nhìn chung cần sự đồng ý của họ. Nhưng chuyện xin phép ở bản không chỉ là chuyện pháp lý. Nó là chuyện một người lạ đứng trong sân nhà người khác, chĩa ống kính vào họ. Bài này nói về phần ứng xử; kỹ thuật chụp ảnh thung lũng có chuyên mục riêng.
Vì sao cần xin phép, kể cả khi "ai cũng chụp"
Nhiều bản ở các thung lũng nổi tiếng mỗi ngày đón hàng chục, hàng trăm khách. Với người dân, cảm giác bị chụp liên tục khi đang làm việc, đang tắm cho con, đang ăn cơm là có thật. Một số người không muốn ảnh mình bị đưa lên mạng với những dòng chú thích họ không đọc được; một số người lớn tuổi không thích bị chụp vì những lý do riêng. Có người không ngại, có người rất ngại — và bạn không thể biết trước.
Hỏi trước cũng thay đổi bức ảnh. Một người đã đồng ý thường đứng tự nhiên hơn, có khi còn chỉ cho bạn chỗ có ánh sáng đẹp, hoặc gọi thêm người nhà vào. Ảnh chụp lén từ xa bằng ống tele thì nhìn là biết: người trong ảnh nhìn đi chỗ khác, nét mặt dè chừng, khung hình không có sự kết nối.
Câu "ai cũng chụp" không phải là lý do. Việc nhiều khách đã chụp mà không hỏi chính là lý do khiến một số bản bắt đầu ngại khách, và lý do có những gia đình dựng rào, đóng cổng trong mùa đông khách.
Cách hỏi khi không cùng ngôn ngữ
Ở nhiều bản, người lớn tuổi, nhất là phụ nữ lớn tuổi, có thể không nói được tiếng Kinh. Hỏi bằng cử chỉ vẫn rõ ràng nếu làm đúng trình tự:
- Chào trước, mỉm cười, đứng ở khoảng cách lịch sự, không giơ máy lên ngay.
- Chỉ vào máy ảnh hoặc điện thoại, rồi chỉ nhẹ về phía người đó, nhướng mày chờ. Đừng chỉ ngón tay thẳng vào mặt.
- Chờ phản ứng. Gật đầu, mỉm cười, chỉnh lại áo khăn là đồng ý. Xua tay, quay đi, che mặt là không — cất máy ngay và cảm ơn.
- Nếu có người dẫn đường hoặc người trẻ biết tiếng Kinh, nhờ họ hỏi giúp; hỏi rõ bạn định chụp để làm gì (lưu niệm hay đăng lên mạng, dùng cho một bài báo hay một cuộc thi).
- Chụp vài tấm, không chụp liên tục hàng chục tấm. Cho người đó xem ảnh trên màn hình; nhiều người rất thích được xem lại mình.
- Cảm ơn, hỏi xem họ có muốn bạn gửi ảnh không và gửi bằng cách nào. Hứa gửi thì phải gửi.
Nếu người đó đồng ý cho chụp nhưng không muốn bạn đăng lên mạng, ảnh ấy chỉ để làm kỷ niệm của bạn. Sự đồng ý chụp không tự động là sự đồng ý đăng.
Những lúc nên cất máy
Có những khoảnh khắc nhìn rất "ăn ảnh" nhưng là lúc riêng tư hoặc thiêng liêng với người trong cuộc. Đó là lúc cất máy, trừ khi được mời chụp rõ ràng:
- Tang lễ, đám ma, người đang khóc thương. Đây là điều gần như mọi cộng đồng đều không muốn bị người lạ chụp.
- Nghi lễ trong nhà, lễ cúng của gia đình, dòng họ; gian thờ tổ tiên. Lễ hội ngoài trời có phần trình diễn công khai, nhưng phần nghi lễ chính thường cần hỏi người tổ chức.
- Người đang tắm ở suối, người mẹ đang cho con bú, trẻ em không mặc quần áo.
- Người ốm, người say rượu, người đang cãi vã. Những tấm ảnh đó có thể làm người trong ảnh xấu hổ cả đời khi bị đưa lên mạng.
- Bên trong nhà ở của người khác khi chưa được mời, kể cả qua cửa sổ, cửa ra vào.
- Khu vực biên giới, công trình quân sự, những nơi có biển cấm — đây là quy định chứ không chỉ là ứng xử, áp dụng cả với máy bay chụp ảnh không người lái.
Những lúc này, bức ảnh tốt nhất là bức bạn không chụp. Người dân sẽ nhớ một vị khách biết cất máy đúng lúc lâu hơn bạn nhớ bức ảnh ấy.
Chụp ảnh trẻ em: hỏi người lớn, đừng dựng cảnh
Trẻ em ở các bản vùng cao thường là đối tượng bị chụp nhiều nhất: má đỏ vì gió lạnh, áo quần sặc sỡ, đôi mắt tò mò. Nhưng trẻ em không đủ tuổi để tự quyết định có cho người lạ chụp và đăng ảnh mình lên mạng hay không. Người có quyền quyết định là cha mẹ hoặc người giám hộ. Ở bản, nếu không thấy bố mẹ quanh đó, bạn hỏi người lớn đang trông trẻ, hoặc thôi không chụp.
Đừng dựng cảnh. Một số khách đưa kẹo để trẻ đứng yên, xếp trẻ ngồi thành hàng, bảo trẻ cởi áo khoác cho "giống ảnh", hoặc chụp trẻ đang khóc, đang bẩn để làm ảnh "thương cảm". Những bức ảnh như vậy biến trẻ em thành đạo cụ, và khi đăng lên với chú thích kiểu "những đứa trẻ nghèo vùng cao", chúng góp phần tạo ra cái nhìn một chiều, thương hại về cả một cộng đồng.
Nếu đăng ảnh trẻ em, cân nhắc không để lộ mặt rõ, không ghi tên trẻ, không gắn vị trí chính xác nhà ở hay trường học. Ảnh chụp từ phía sau, ảnh xa, ảnh đôi tay đang làm việc thường kể chuyện tốt hơn mà không đặt trẻ vào rủi ro.
Có nên trả tiền khi chụp ảnh không
Hai quan điểm đều có lý. Một bên cho rằng trả tiền để chụp biến người dân thành người mẫu, khiến trẻ em và người lớn bắt đầu đòi tiền mỗi khi thấy máy ảnh. Bên kia cho rằng người dân bỏ thời gian, công sức cho bạn một bức ảnh đẹp thì việc trả công là sòng phẳng.
Phân biệt chụp thoáng qua và chụp có dàn dựng. Chụp một tấm chân dung sau khi hỏi và được đồng ý thì thường không cần trả tiền, một lời cảm ơn và việc gửi lại ảnh là phù hợp. Nếu bạn nhờ một người mặc trang phục, ra ruộng, ngồi khung cửi hàng giờ cho bộ ảnh, thì đó là công việc và nên thoả thuận trả công trước, rõ ràng.
Không trả tiền cho trẻ em. Trả tiền cho trẻ để chụp ảnh dễ khiến trẻ bỏ học ra đường chờ khách. Nếu muốn cảm ơn, hãy cảm ơn cha mẹ hoặc mua một món đồ thủ công của gia đình.
Mua hàng không phải là "mua quyền chụp". Bạn mua một chiếc khăn ở chợ phiên không có nghĩa là được chụp người bán bất kỳ lúc nào. Vẫn hỏi.
Ở những nơi có dịch vụ chụp ảnh. Một số bản đông khách có người dân cho thuê trang phục, nhận làm mẫu, dẫn khách tới điểm chụp. Đó là sinh kế chính đáng; hỏi rõ công việc và mức trả trước, trả đúng như đã nói, và đối xử với người làm mẫu như với một người đang làm nghề.
Chụp người đang làm việc: ruộng, chợ, khung cửi
Những bức ảnh có sức sống nhất ở bản thường là ảnh người đang làm việc: người cấy trên ruộng bậc thang mùa nước đổ, người đàn bà ngồi khung cửi, người đàn ông vót nan đan gùi, phiên chợ đông người. Đây cũng là lúc người ta bận nhất. Một khách đứng chắn lối trên bờ ruộng, chĩa máy sát tay người đang dệt hay bảo người cấy "đứng yên một chút" là đang làm gián đoạn công việc của họ.
Ở ruộng, đứng trên lối chính hoặc bờ ruộng chắc, không xuống ruộng khi chưa được chủ ruộng mời, không bảo người làm đổi tư thế. Ở khung cửi, hỏi trước khi chụp cận đôi tay hay tấm vải đang dệt; nhiều người phụ nữ dệt sẵn lòng cho chụp nhưng không thích bị chụp gương mặt. Ở chợ phiên, chụp toàn cảnh từ xa thì thường không sao; chụp cận một người bán hàng thì hỏi, và mua một thứ gì đó nếu bạn đứng lâu trước sạp của họ.
Một mẹo nhỏ mà người chụp lâu năm hay dùng: ngồi xuống, trò chuyện, xem người ta làm trong vài phút trước khi nghĩ tới máy ảnh. Khi người ta đã quen sự có mặt của bạn, việc xin chụp trở nên tự nhiên, và bức ảnh cũng chân thật hơn vì người trong ảnh không còn gồng mình trước ống kính.
Đăng ảnh lên mạng: chú thích và vị trí
Phần lớn tổn hại không nằm ở lúc bấm máy mà ở lúc đăng ảnh. Những chú thích như "hoang sơ", "lạc hậu", "nghèo khổ", "như sống ở thế kỷ trước" có thể được viết với ý tốt, nhưng chúng mô tả người khác bằng con mắt của người ngoài, và người trong ảnh hoàn toàn có thể đọc được, qua con cháu biết dùng mạng xã hội. Viết chú thích như khi bạn viết về hàng xóm của mình: tên vùng, việc người đó đang làm, mùa nào, điều bạn học được.
Nếu biết, ghi đúng tên dân tộc, đừng đoán. Người Dao đỏ, người H'Mông hoa, người Giáy có trang phục khác nhau; gọi sai là một lỗi thiếu tôn trọng dù không cố ý. Không chắc thì chỉ ghi tên vùng.
Cân nhắc khi gắn vị trí. Gắn tên một thung lũng thì không sao; gắn đúng ngôi nhà, đúng cái ao, đúng góc ruộng của một gia đình có thể kéo theo dòng khách tới tận cổng nhà họ mà không ai hỏi ý gia đình. Với ảnh trẻ em, ảnh nội thất nhà ở, tốt nhất không gắn vị trí chính xác.
Câu hỏi thường gặp
Chụp ảnh người dân từ xa bằng ống tele có cần xin phép không?
Nếu người đó là chủ thể chính của bức ảnh thì nên xin phép, dù đứng xa. Ống tele không làm việc chụp trở nên lịch sự hơn, nó chỉ làm người bị chụp không biết. Ảnh phong cảnh có người rất nhỏ trong khung hình thì khác.
Người dân đòi tiền khi chụp ảnh thì nên xử lý thế nào?
Nếu thấy hợp lý, thoả thuận rõ trước khi chụp và trả đúng như đã nói. Nếu không muốn trả, cảm ơn và không chụp. Đừng chụp xong rồi mới mặc cả, cũng đừng tỏ thái độ khó chịu; ở những nơi đông khách, đây là cách người dân giữ quyền của mình.
Có được chụp ảnh trong lễ hội vùng cao không?
Phần trình diễn ngoài trời của lễ hội thường được chụp thoải mái. Phần nghi lễ chính, nơi thầy cúng hoặc người cao tuổi làm lễ, nên hỏi ban tổ chức hoặc người địa phương trước, và không chen lên phía trước, không dùng đèn chớp.
Chụp trẻ em ở bản rồi đăng mạng có vi phạm gì không?
Hình ảnh của trẻ em được pháp luật bảo vệ chặt hơn người lớn, và việc đăng ảnh trẻ thường cần sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ. Về ứng xử, nên tránh để lộ mặt rõ, không ghi tên và không gắn vị trí chính xác.
Có nên gửi lại ảnh cho người được chụp không?
Nên, nếu bạn đã hứa. Nhiều gia đình ở bản rất quý những tấm ảnh chụp người thân, nhất là ảnh người già. Hỏi họ dùng mạng xã hội hay ứng dụng nhắn tin nào, hoặc in ảnh gửi qua người dẫn đường, chủ homestay.
Chụp ảnh nhà sàn, ruộng của người dân có cần xin phép không?
Chụp cảnh nhà, ruộng từ đường công cộng thì thường không cần. Khi bước vào sân, vào ruộng, lên nhà để chụp thì phải hỏi chủ nhà, chủ ruộng. Đừng giẫm lên bờ ruộng hay lúa để có góc đẹp.