Khi đến dự lễ hội của một dân tộc ở vùng cao, khách nên nhớ ba điều: phần lễ là của cộng đồng, phần hội là nơi khách có thể hoà vào; đứng ở chỗ người tổ chức chỉ, không chen lên phía trước khi đang làm lễ; và hỏi trước khi chụp người cao tuổi, người chủ lễ. Lịch lễ hội nhiều nơi tính theo âm lịch hoặc do bản tự chọn ngày, nên phải hỏi chính quyền xã hoặc người trong bản cho từng năm.
Mùa xuân là mùa lễ hội ở phần lớn các thung lũng phía Bắc, sau Tết Nguyên đán, trước khi vào vụ cấy. Mùa thu có các lễ cơm mới sau thu hoạch. Bài này không phải lịch lễ hội — lịch thay đổi từng năm và mỗi bản một khác — mà giúp bạn hiểu một lễ hội vùng cao thường diễn ra thế nào và khách nên cư xử ra sao để được chào đón.
Phần lễ và phần hội: hai không gian khác nhau
Hầu hết lễ hội truyền thống ở vùng cao có hai phần. Phần lễ là nghi thức do người có vai trò trong cộng đồng thực hiện: người cao tuổi, trưởng họ, người chủ lễ. Đây là lúc cộng đồng bày tỏ mong muốn mùa màng tốt, bản làng yên ổn, tưởng nhớ tổ tiên. Phần này thường diễn ra vào buổi sáng, ở một nơi được chọn riêng, có khi trong nhà, có khi ở bãi lễ hội, gò đất hay đầu bản.
Phần hội là phần vui chơi chung: múa hát, các môn thi dân gian, ăn uống, gặp gỡ. Đây là lúc khách được hoà vào nhiều nhất, có khi được mời tham gia.
Người ngoài hay mắc lỗi khi coi cả hai phần là "biểu diễn". Đứng sát người chủ lễ để chụp, nói chuyện to trong lúc khấn, hỏi "bao giờ múa" khi nghi lễ còn đang diễn ra — những việc này làm người trong bản khó chịu, dù họ hiếm khi nói ra. Ranh giới giữa hai phần không phải lúc nào cũng rõ, và ở mỗi bản mỗi khác. Có nơi phần lễ chỉ kéo dài một lúc ngắn, có nơi kéo dài cả buổi sáng, có nơi xen kẽ trong suốt ngày hội.
Cách đơn giản là quan sát người trong bản: khi họ im lặng, đứng nghiêm, bạn cũng vậy; khi họ bắt đầu cười nói, kéo nhau ra bãi, đó là lúc phần hội bắt đầu.
Vài lễ hội thường được nhắc tới ở các thung lũng
Lồng Tồng của người Tày, Nùng. Lễ hội xuống đồng, thường tổ chức đầu xuân trên một thửa ruộng hay bãi rộng của bản. Phần hội có ném còn, kéo co, hát giao duyên. Ngày tổ chức mỗi nơi một khác, phần lớn rơi vào tháng Giêng âm lịch.
Gầu Tào của người H'Mông. Lễ hội đầu xuân ở nhiều vùng người H'Mông, có dựng cây nêu giữa bãi hội. Phần hội có thổi khèn, múa khèn, đánh quay, ném pao, hát đối đáp. Không phải năm nào, bản nào cũng tổ chức; nên hỏi trước.
Xên bản, Xên mường của người Thái. Nghi lễ cộng đồng cầu cho bản, cho mường yên ổn, mùa màng thuận lợi. Đi kèm thường có múa xòe; nghệ thuật Xòe Thái đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2021.
Lễ cơm mới. Nhiều dân tộc ở vùng thung lũng làm lễ cơm mới sau vụ gặt, dâng những hạt gạo, hạt nếp đầu tiên lên tổ tiên trước khi cả nhà ăn. Đây thường là lễ của gia đình, dòng họ; khách chỉ dự khi được mời.
Lễ hội do địa phương tổ chức. Ngoài lễ truyền thống, nhiều tỉnh có lễ hội gắn với mùa hoa, mùa lúa, văn hoá dân tộc, do chính quyền và ngành du lịch tổ chức. Những lễ hội này mở cho khách đông, nhưng tinh thần ứng xử vẫn như trên.
Tìm lịch và chuẩn bị trước khi đi
Lịch lễ hội vùng cao không cố định như ngày lễ dương lịch. Trình tự tìm hiểu nên làm:
- Xác định dân tộc và vùng bạn muốn đến, rồi tìm hiểu lễ hội nào thường tổ chức ở đó và vào khoảng thời gian nào trong năm.
- Hỏi ngày cụ thể của năm nay qua chủ homestay, người dẫn đường bản địa, hoặc uỷ ban xã, trung tâm văn hoá của tỉnh. Nhiều lễ tính theo âm lịch hoặc do người cao tuổi chọn ngày.
- Hỏi lễ hội có mở cho khách không. Có lễ hội cả vùng cùng dự; có nghi lễ chỉ dành cho người trong bản, trong họ.
- Đặt chỗ ở sớm. Dịp lễ hội lớn, nhà dân trong bản kín chỗ, đường vào đông xe.
- Chuẩn bị trang phục gọn gàng, kín đáo, giày kín mũi cho bãi hội đất nện.
- Dự phòng thời tiết: đầu xuân ở thung lũng phía Bắc thường có mưa phùn, rét; bãi hội có thể lầy.
Đừng tin vào một ngày đăng trên mạng từ năm trước. Lễ hội có thể dời ngày vì thời tiết, vì việc của bản, hoặc năm đó không tổ chức. Một tin nhắn hỏi lại vài ngày trước khi đi tránh được một chuyến đi uổng.
Tham gia phần hội: múa xòe, ném còn, uống rượu chung
Ở phần hội, khách thường được mời vào vòng xòe, được trao quả còn, được mời uống rượu cần. Nhận lời là cách đáp lại sự hiếu khách; bạn không cần biết múa, chỉ cần nắm tay người bên cạnh và bước theo nhịp. Vòng xòe của người Thái mở rộng dần, ai cũng có thể vào; nhịp chiêng trống chậm, bước đơn giản.
Với ném còn, quả còn được tung qua một vòng tròn gắn trên đỉnh cây cột cao giữa sân. Bạn được trao còn thì ném, không trúng cũng chẳng sao, mọi người cười vui. Ở một số nơi, việc trao còn giữa nam và nữ còn mang ý nghĩa giao duyên; khách không cần lo lắng, chỉ cần vui vẻ và không đùa quá trớn.
Uống rượu chung ở lễ hội theo tinh thần như khi ở nhà dân: nhận lời một chén, từ chối khéo khi đã đủ hay khi phải lái xe. Lễ hội đông người, rượu nhiều, đường về đèo dốc; đây là lúc an toàn quan trọng hơn bất kỳ phép lịch sự nào.
Nếu không muốn tham gia, chỉ cần mỉm cười, cảm ơn và đứng xem. Không ai ép khách phải vào vòng.
Nên và không nên ở bãi lễ hội
Bảng dưới tổng hợp những điều người tổ chức và người dân hay mong khách để ý, áp dụng chung cho hầu hết lễ hội vùng cao.
| Việc | Nên | Không nên |
|---|---|---|
| Lúc làm lễ | Đứng ở phía sau hoặc chỗ được chỉ, giữ yên lặng | Chen lên trước, nói chuyện, gọi điện |
| Chụp ảnh | Chụp toàn cảnh từ xa; hỏi trước khi chụp cận người chủ lễ, người cao tuổi | Dùng đèn chớp lúc làm lễ, chắn ống kính trước mặt người dự |
| Flycam | Hỏi ban tổ chức và chính quyền địa phương, tuân thủ quy định bay | Bay sát đầu đám đông, bay lúc làm lễ |
| Đồ lễ, cây nêu, cột còn | Ngắm, hỏi ý nghĩa | Sờ, leo, treo đồ, tựa lưng |
| Đồ ăn uống | Mua của người bán trong bản, ăn ở chỗ quy định | Mang loa, mang đồ ăn lên bãi rồi để lại rác |
| Khi được mời tham gia | Nhận lời vui vẻ, làm theo người hướng dẫn | Nhại lại động tác để làm trò, quay video chế giễu |
Lễ hội đông khách cũng là lúc rác thải nhiều nhất. Một túi rác mang theo và mang về là cách đóng góp nhỏ nhưng người trong bản nhìn thấy rõ nhất.
Những câu nên hỏi để hiểu một lễ hội
Đứng xem không đủ để hiểu. Nếu có người trong bản sẵn lòng trò chuyện — chủ nhà, người dẫn đường, một người lớn tuổi ngồi cạnh — đây là những câu hỏi mở giúp bạn hiểu mà không làm phiền:
- Lễ này làm để mong điều gì cho bản, cho gia đình?
- Ai là người chủ lễ, vì sao người đó được chọn?
- Ngày làm lễ được chọn thế nào, năm nay có gì khác năm trước?
- Cây nêu, cột còn, mâm lễ được chuẩn bị từ bao giờ, ai làm?
- Bài hát, điệu múa này kể chuyện gì? Người trẻ trong bản còn học không?
- Phần nào khách được tham gia, phần nào chỉ người trong bản làm?
Nghe nhiều hơn nói. Nếu câu trả lời ngắn, đừng hỏi dồn; có những điều người trong bản không muốn hoặc không quen giải thích với người ngoài.
Ghi lại những gì được kể, kèm tên vùng và năm, nếu bạn định viết về chuyến đi. Phong tục khác nhau giữa các bản, và một lời kể của người trong cuộc đáng tin hơn nhiều so với những bài viết chép lại của nhau trên mạng. Khi đăng, nói rõ đó là điều bạn nghe được ở một bản cụ thể, đừng biến nó thành "phong tục của cả dân tộc".
Khi lễ hội trở thành sân khấu du lịch
Ở những thung lũng đông khách, có lễ hội dần dần được tổ chức theo lịch du lịch, có phần biểu diễn sắp sẵn, có sân khấu và loa đài. Một số khách thất vọng vì thấy "không còn thật". Cách nhìn này cần cẩn trọng: cộng đồng có quyền chọn cách giới thiệu văn hoá của mình, và phần biểu diễn có thể mang lại thu nhập, giúp người trẻ học múa hát của cha ông.
Điều khách có thể làm là không đòi hỏi cộng đồng biểu diễn theo ý mình. Đừng yêu cầu làm lại nghi lễ cho kịp quay phim, đừng bỏ tiền thuê làm "lễ" ngoài dịp để chụp ảnh. Nghi lễ được dựng lên theo đơn đặt hàng của khách là nghi lễ mất đi ý nghĩa với chính người làm lễ.
Nếu bạn muốn hiểu sâu hơn, hãy dành thời gian nói chuyện với người lớn tuổi, đọc tài liệu của các nhà nghiên cứu dân tộc học, hoặc đến các bảo tàng có trưng bày về văn hoá các dân tộc. Những nguồn đó giúp bạn nhìn thấy ý nghĩa đằng sau vòng xòe, quả còn, cây nêu — điều mà một lần đứng xem ở bãi hội không đủ để hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Lễ hội vùng cao thường diễn ra vào tháng nào?
Phần lớn lễ hội truyền thống ở các thung lũng phía Bắc diễn ra vào mùa xuân, sau Tết Nguyên đán, trước khi vào vụ cấy; một số lễ như cơm mới diễn ra sau mùa gặt. Ngày cụ thể thay đổi từng năm, nên hỏi chính quyền xã hoặc người trong bản.
Khách du lịch có được tham dự lễ hội của người dân tộc không?
Phần lớn lễ hội cộng đồng mở cho khách đến xem và tham gia phần hội. Một số nghi lễ của gia đình, dòng họ chỉ dành cho người trong cuộc. Khi không chắc, hãy hỏi người tổ chức hoặc chủ homestay trước khi đến.
Có được chụp ảnh trong lúc làm lễ không?
Nhiều nơi cho chụp ở khoảng cách xa, không dùng đèn chớp. Muốn chụp cận người chủ lễ hoặc khu vực làm lễ, nên hỏi ban tổ chức trước. Nếu có người ra hiệu không chụp, hãy cất máy ngay và tôn trọng yêu cầu đó.
Không biết múa có nên vào vòng xòe không?
Có thể vào nếu được mời. Vòng xòe đơn giản, chỉ cần nắm tay người bên cạnh và bước theo nhịp chiêng trống. Người trong bản thường vui khi khách tham gia. Điều nên tránh là nhại động tác để làm trò hoặc quay video chế giễu.
Đi lễ hội vùng cao bằng xe máy cần lưu ý gì?
Dịp lễ hội đường vào bản thường đông, nhiều người uống rượu. Không uống rượu khi lái, đội mũ bảo hiểm cài quai, đi chậm qua đoạn đèo và khu dân cư, về sớm trước khi trời tối. Đầu xuân hay có sương mù và mưa phùn làm đường trơn.
Nên tìm thông tin lễ hội ở đâu cho chính xác?
Nguồn đáng tin nhất là chính quyền xã, trung tâm văn hoá hoặc cơ quan quản lý du lịch của tỉnh, và người trong bản như chủ homestay, người dẫn đường. Thông tin trên mạng nên coi là tham khảo và kiểm tra lại cho năm bạn đi.