Bữa cơm ở bản thường có rượu, và rượu thường được mời theo lượt quanh mâm. Bạn không bắt buộc phải uống: cách lịch sự nhất là nói rõ từ đầu bữa rằng mình không uống được hoặc chỉ uống một chén, nêu lý do cụ thể (lái xe sáng mai, đang dùng thuốc, sức khoẻ), nhận chén bằng hai tay khi được mời, chạm môi hoặc thay bằng nước, và cảm ơn. Từ chối ngay từ đầu dễ hơn rất nhiều so với từ chối sau khi đã uống vài lượt.
Bài này nói về những gì diễn ra quanh một mâm cơm ở nhà dân vùng thung lũng: ngồi đâu, ăn thế nào, vì sao rượu được mời nhiều, rượu cần uống ra sao, và khi nào nên dừng. Phong tục mỗi dân tộc, mỗi nhà có khác; những điều ở đây là phần lặp lại ở nhiều nơi người đi bản hay gặp.
Mâm cơm ở bản: chỗ ngồi và ai bắt đầu
Ở nhiều nhà sàn, mâm cơm đặt ngay trên sàn, có khi là mâm gỗ, mâm mây tre, có khi là một tấm lá chuối lớn trải ra. Mọi người ngồi quây quanh, chân xếp bằng hoặc ngồi nghiêng. Khách thường được mời ngồi ở vị trí trang trọng, gần người lớn tuổi nhất trong nhà. Đừng tự chọn chỗ; chờ chủ nhà chỉ. Nếu được xếp ngồi cạnh ông bà, đó là cách gia đình bày tỏ sự quý khách.
Phần lớn các gia đình chờ người lớn tuổi nhất cầm đũa hoặc nói một lời mời trước khi cả mâm bắt đầu ăn. Có nhà mời rượu một lượt trước bữa, có nhà vừa ăn vừa mời. Khách không nên gắp trước, cũng không nên ngồi im không ăn vì ngại: chủ nhà sẽ nghĩ món ăn không hợp. Gắp vừa phải, ăn món nào khen món đó một câu thật lòng là đủ.
Cách ăn xôi nếp bằng tay ở nhiều bản người Thái, người Tày là thói quen bình thường: vê một nắm xôi nhỏ, chấm vào chẩm chéo hoặc món chấm, đưa lên miệng. Rửa tay trước bữa, không bốc xôi bằng tay đã sờ điện thoại. Nếu thấy cả nhà dùng đũa, dùng đũa; thấy cả nhà ăn bằng tay, bạn có thể làm theo hoặc xin đũa, không ai phật lòng.
Vì sao rượu được mời nhiều đến thế
Rượu là lời chào. Ở nhiều cộng đồng vùng cao, mời khách một chén rượu là cách nói "anh chị đã thành người trong nhà". Rượu có mặt trong lễ cơm mới, lễ cưới, lễ dựng nhà, ngày tết, và cả những bữa tiếp khách bình thường.
Mời theo lượt, không phải ép. Kiểu mời phổ biến là chủ nhà rót, mời từng người, mỗi người uống rồi rót mời người kế tiếp; hoặc cả mâm cùng nâng chén. Người ngoài nhìn vào thấy như ép, nhưng với người trong cuộc, việc mời qua lại là cách giữ nhịp cuộc vui.
Rượu tự nấu, độ mạnh khó đoán. Rượu ngô, rượu gạo, rượu sắn nấu thủ công có độ cồn khác nhau giữa các mẻ, nhiều khi mạnh hơn rượu đóng chai bạn quen. Uống theo lượt trong một bữa dài, lượng cồn vào người lớn hơn bạn tưởng.
Rượu đi kèm chuyện trò. Chén rượu thường mở đầu những câu chuyện về mùa màng, về con cái, về con đường mới làm vào bản. Khách không uống vẫn có thể ngồi lại, hỏi han, nghe kể; với nhiều chủ nhà, sự quan tâm ấy quý hơn lượng rượu bạn uống được.
Người mời cũng có thể đang mệt. Chủ nhà tiếp nhiều đoàn khách liên tiếp cũng phải uống nhiều. Một vị khách biết dừng đúng lúc giúp cả chủ nhà được nghỉ.
Rượu cần: uống thế nào cho đúng
Rượu cần là rượu ủ men trong vò hoặc chum, khi uống đổ thêm nước vào và hút bằng những cần trúc, cần tre dài cắm vào vò. Người Mường, người Thái và nhiều dân tộc ở Tây Nguyên có rượu cần, mỗi nơi một kiểu men, một cách uống. Trong những dịp vui, vò rượu đặt giữa nhà, mọi người ngồi quanh và lần lượt uống.
Ở một số nơi có cách đo lượt uống, ví dụ dùng một que nhỏ đặt ngang miệng vò, uống tới khi mực rượu hạ xuống dưới que thì đổ thêm nước cho người kế tiếp. Cách đo và luật lượt thay đổi theo từng bản, có khi theo từng cuộc vui. Người dẫn hoặc chủ nhà sẽ chỉ; khách cứ làm theo, đừng tự rút cần hay đổi cần.
Rượu cần uống nhẹ nhàng, ngọt, dễ trôi, nên người lạ hay chủ quan. Uống chậm, nghỉ giữa các lượt và ăn kèm. Không hút xong rồi thổi ngược vào cần, không lau đầu cần bằng áo. Nếu không muốn uống tiếp, cảm ơn và nhường lượt; trong vòng tròn uống rượu cần, nhường lượt không phải là điều mất lòng.
Từ chối uống rượu mà không mất lòng
Cách từ chối hiệu quả nhất là đưa lý do mà người mời không thể "nài thêm" được, và nói sớm. Bảng dưới gợi ý theo từng tình huống.
| Tình huống của bạn | Nói thế nào | Làm gì kèm theo |
|---|---|---|
| Sáng mai lái xe, đi xe máy qua đèo | Nói ngay khi ngồi vào mâm: mai còn phải đi đèo nên không uống được | Xin một chén nước, nâng chén nước khi cả mâm nâng chén |
| Đang dùng thuốc, có bệnh gan, dạ dày | Nói ngắn: bác sĩ dặn không được uống | Không cần giải thích chi tiết bệnh |
| Uống được một chút | Báo trước: chỉ uống một chén chào cả nhà | Uống chén đầu cùng mọi người, sau đó úp chén hoặc đặt sang bên |
| Đã uống đủ, bị mời thêm | Cảm ơn, nói đã đủ, xin phép uống nước | Đặt tay lên miệng chén, cười và nhường lượt |
| Phụ nữ, trẻ vị thành niên, người mang thai | Không uống, không cần lý do thêm | Người đi cùng nên đỡ lời nếu bị nài |
| Trưởng đoàn muốn nhóm uống ít | Báo với chủ nhà trước bữa về giới hạn của cả đoàn | Thống nhất trong đoàn để không ai bị kéo riêng |
Lý do "lái xe" có sức nặng ở vùng núi vì ai cũng biết đường đèo nguy hiểm. Đó cũng là lý do thật: không có lượng rượu nào là an toàn khi điều khiển xe máy qua đèo, và pháp luật nghiêm cấm điều khiển phương tiện khi trong người có nồng độ cồn.
Khi nào nên dừng và rời mâm
Bữa cơm ở bản có thể kéo dài, nhất là khi có nhiều khách. Những dấu hiệu dưới đây là lúc bạn nên dừng uống, dù chủ nhà vẫn mời:
- Bạn bắt đầu nói to hơn bình thường, cười lớn, hoặc thấy chóng mặt khi đứng dậy. Cầu thang nhà sàn dốc và trơn; ngã từ cầu thang khi say là tai nạn hay gặp.
- Ngày mai có lịch đi bộ, săn mây từ sớm hoặc đi đường đèo. Cơ thể chưa đào thải hết cồn sau một đêm ngủ, nhất là sau rượu mạnh.
- Đã quá giờ cả bản đi ngủ, tiếng nói cười vọng ra ngoài. Hàng xóm không mời bạn, nhưng họ phải nghe.
- Chủ nhà bắt đầu dọn mâm, người lớn tuổi đã lui vào trong. Đó là lúc cảm ơn và về chỗ.
- Trong đoàn có người đã say: việc của những người tỉnh là đưa người đó về chỗ ngủ an toàn, không để xuống cầu thang một mình, không để ra suối.
Khi rời mâm, cảm ơn người lớn tuổi nhất trước, rồi chủ nhà. Đừng chỉ đứng dậy rồi đi; với nhiều gia đình, lời cảm ơn khi kết thúc bữa quan trọng không kém lời mời lúc bắt đầu.
Nếu bạn là trưởng đoàn: giữ bữa tối vui mà không quá chén
Đoàn đông ở nhà dân là lúc dễ quá đà nhất: người này mời người kia, chủ nhà tiếp cả đoàn, câu chuyện kéo dài. Trưởng đoàn có thể làm vài việc đơn giản từ trước:
- Thống nhất trong nhóm từ chiều: ai lái xe ngày mai, ai không uống, cả đoàn dừng lúc mấy giờ. Nói thành lời, không để mỗi người tự hiểu.
- Báo với chủ nhà lúc trao đổi bữa tối: đoàn uống ít, có mấy người không uống, mai đi sớm. Chủ nhà biết trước sẽ không chuẩn bị nhiều rượu và không nài.
- Nếu đoàn muốn mua rượu của nhà, thoả thuận lượng cụ thể; đừng để "uống bao nhiêu tính bấy nhiêu" vì dễ thành uống nhiều hơn dự định.
- Cử một người không uống làm người tỉnh của đoàn: để ý người say, giữ đèn pin, nhắc giờ.
- Đến giờ đã định, trưởng đoàn đứng lên cảm ơn chủ nhà thay cả đoàn. Lời kết thúc từ một người có vai trò giúp những người khác dễ dừng theo.
Một bữa tối kết thúc sớm, ai cũng tỉnh táo, sáng hôm sau cả đoàn dậy đúng giờ đi bộ trong sương sớm — với chủ nhà, đó là đoàn khách dễ chịu nhất, và với đoàn, đó thường là buổi sáng đẹp nhất của chuyến đi.
Món ăn, dị ứng và những điều nên báo trước
Mâm cơm ở bản thường có những món theo mùa: rau rừng, măng, cá suối, gà đồi, thịt gác bếp, xôi nếp nương. Có những món khách lần đầu ăn thấy lạ: món có vị đắng của lá rừng, món có tiết sống, món lòng nấu theo kiểu địa phương. Bạn không cần ăn hết mọi món. Gắp những món ăn được, khen một câu, và không bình luận chê bai món mình không quen.
Nên báo trước với chủ nhà từ lúc đặt chỗ hoặc lúc đến: dị ứng hải sản, đậu phộng, không ăn được thịt, ăn chay, không ăn cay, có trẻ nhỏ cần món mềm. Chủ nhà ở vùng cao thường chuẩn bị đồ ăn từ chiều, có khi phải đi chợ xa hoặc bắt gà nhà; báo muộn khiến họ khó xoay. Với món tiết sống hay thịt chưa chín kỹ, bạn có quyền từ chối vì lý do sức khoẻ — từ chối nhẹ nhàng, không cần lý giải dài.
Một điều khách hay quên: đừng gọi món như ở nhà hàng. Hỏi "nhà mình hôm nay có món gì" thay vì "cho em thêm một đĩa gà". Nếu muốn ăn món đặc biệt, thoả thuận từ trước và trả thêm sòng phẳng, đừng để chủ nhà phải giết con gà đang nuôi đẻ chỉ vì ngại từ chối khách.
Câu hỏi thường gặp
Từ chối rượu có làm chủ nhà buồn không?
Nếu bạn nói rõ từ đầu và đưa lý do cụ thể như lái xe, sức khoẻ thì hầu hết chủ nhà đều thông cảm. Điều làm chủ nhà khó xử hơn là khách nhận lời uống, uống vài lượt rồi bỏ dở, hoặc say và làm ồn cả nhà.
Có cần mang rượu hay quà khi đến ăn cơm ở nhà dân không?
Không bắt buộc, nhất là khi bạn đã trả tiền bữa ăn. Nếu muốn mang quà, một món nhỏ từ quê bạn như gói chè, hộp bánh là đủ. Không nên mang rượu mạnh đến nhà khi chưa biết gia đình có ai đang kiêng.
Rượu cần có mạnh không?
Rượu cần thường nhẹ hơn rượu chưng cất, vị ngọt, dễ uống, nhưng độ cồn thay đổi theo men và thời gian ủ. Vì dễ uống nên nhiều người uống quá lượng mà không biết. Nên uống chậm, ăn kèm và nghỉ giữa các lượt.
Ăn bằng tay ở mâm cơm người Thái có bất lịch sự không?
Không. Ăn xôi bằng tay là thói quen bình thường ở nhiều bản người Thái, người Tày. Bạn chỉ cần rửa tay sạch trước bữa, vê xôi thành nắm nhỏ. Nếu không quen, xin một đôi đũa, gia đình sẽ đưa ngay.
Trẻ em trong đoàn có bị mời rượu không?
Đôi khi trong không khí vui, người lớn trong bản mời trẻ nhấp môi cho có lệ. Bố mẹ nên nói trước với chủ nhà rằng trẻ không uống, và giữ chén nước cho trẻ. Chủ nhà sẽ hiểu, không ai trách khách vì bảo vệ con mình.
Say rượu ở bản thì cần lưu ý gì về an toàn?
Không xuống cầu thang một mình, không ra suối, không đi xe. Người tỉnh trong đoàn nên đưa người say về chỗ ngủ, cho nằm nghiêng, để nước gần bên và để ý suốt đêm. Nếu nôn nhiều, lơ mơ khó gọi, cần tìm trạm y tế gần nhất.