Khi có sự cố giữa cung trekking xa bản, hãy làm theo thứ tự: dừng lại và giữ an toàn cho cả đoàn trước, đánh giá người gặp nạn, rồi mới quyết định đi tiếp, quay về hay gọi trợ giúp. Phần lớn sự cố ở thung lũng — trật cổ chân, kiệt sức, trời tối sớm, đi nhầm lối — không nguy hiểm tức thì, nhưng trở thành nguy hiểm khi đoàn hoảng hốt, chia tách hoặc cố đi trong bóng tối.
Số khẩn cấp cần nhớ: 112 cho tìm kiếm cứu nạn, 115 cho cấp cứu y tế, 114 cho cứu hoả và cứu nạn cứu hộ. Người dẫn đường bản địa và chủ nơi ở thường là người đến giúp nhanh nhất, nên số của họ phải có trong máy từ trước.
Bài này đi qua các tình huống hay gặp nhất và việc nên làm ở mỗi tình huống. Kiến thức ở đây là nguyên tắc chung, không thay cho một khoá sơ cứu bài bản.
Bảng tình huống: việc làm đầu tiên
Khi có chuyện, trí nhớ thường kém đi. Đọc trước bảng này để có sẵn phản xạ cho những tình huống thường gặp nhất trên cung thung lũng.
| Tình huống | Việc đầu tiên | Sau đó |
|---|---|---|
| Trật, lật cổ chân | Ngồi xuống chỗ an toàn, không cố đứng ngay | Đánh giá đi được không; cố định, chia đồ, đi chậm ra điểm gần nhất |
| Người kiệt sức, chuột rút | Dừng ở chỗ râm hoặc kín gió | Uống nước, ăn chút gì, nghỉ đủ lâu; rút ngắn cung |
| Trời sắp tối, còn xa bản | Bật đèn, gom đoàn lại sát nhau | Đi chậm theo lối đã biết hoặc dừng ở nhà dân gần nhất |
| Mất sóng điện thoại | Ghi lại vị trí bằng định vị trên máy | Tìm chỗ cao thoáng để thử gọi, nhắn; tiết kiệm pin |
| Nghi đi nhầm lối | Dừng ngay, không đi tiếp | Quay về điểm cuối cùng chắc chắn đúng |
| Người ngã, chấn thương nặng, bất tỉnh | Giữ an toàn hiện trường, không di chuyển nạn nhân nếu không cần | Gọi 115 hoặc 112, cử người đi báo bản gần nhất |
Điểm chung của mọi dòng là không chia tách đoàn một cách tuỳ tiện. Khi cần người đi báo tin, hãy cử ít nhất hai người đi cùng nhau, người ở lại cũng không ai ở một mình với nạn nhân nếu đoàn đủ người.
Trật cổ chân giữa đường đất
Lật cổ chân trên bờ ruộng hay đá trơn là chấn thương phổ biến nhất của trekking thung lũng. Phần lớn là bong gân, nhưng bạn không phân biệt chắc chắn được với gãy xương ở hiện trường, nên hãy xử lý thận trọng.
- Cho người bị thương ngồi xuống ngay ở chỗ bằng, an toàn. Đừng cố "đi cho nó quen".
- Quan sát: sưng nhanh, biến dạng rõ, không chịu được chút lực nào lên chân, đau dữ dội ở xương mắt cá là dấu hiệu có thể chấn thương nặng hơn bong gân.
- Nếu có thể, chườm lạnh bằng khăn thấm nước suối mát trong ít phút, kê chân cao khi nghỉ.
- Cố định nhẹ bằng băng thun hoặc khăn quấn quanh cổ chân bên ngoài tất và giữ nguyên giày nếu còn phải đi, để giày làm nẹp đỡ; không quấn quá chặt làm tê ngón chân.
- Chia hết đồ trong ba lô của người bị thương cho người khác.
- Đưa gậy, chống hai bên vai người đi cùng, đi thật chậm ra điểm gần nhất có đường xe hoặc nhà dân, không phải tiếp tục cung.
- Không đi được chút nào thì dừng lại, giữ ấm, và nhờ người dẫn đường hoặc người trong bản giúp đưa ra; gọi 115 nếu nghi chấn thương nặng.
Đừng nắn, kéo hay xoa bóp mạnh chỗ đau. Sau chuyến đi, nếu vẫn sưng đau nhiều, không đi lại được, hãy đi khám để được chụp chiếu và điều trị đúng.
Trời tối khi còn trên đường
Ở thung lũng, bóng tối đến sớm hơn bạn nghĩ. Mặt trời khuất sau dãy núi phía tây từ khá lâu trước giờ lặn trên lịch, sườn đồi phía đông chìm vào bóng râm, và dưới tán rừng thì tối nhanh hơn nữa. Nhiều đoàn bị bất ngờ chỉ vì đã tính giờ về theo giờ mặt trời lặn ở thành phố.
Khi nhận ra sẽ không về kịp trước khi tối, việc đầu tiên là gom đoàn lại và bật đèn ngay khi trời bắt đầu sẫm, không chờ tối hẳn. Đi chậm hơn, người dẫn đi đầu, người khoẻ đi cuối, mỗi người cách nhau vừa đủ để thấy đèn người phía trước.
Ưu tiên đi theo lối đã đi qua hoặc lối rõ ràng, rộng. Tránh mọi đoạn qua suối, bờ ruộng hẹp, dốc đất trơn trong bóng tối; nếu cung phía trước có những đoạn như vậy, cân nhắc dừng lại ở nhà dân gần nhất và xin nghỉ nhờ hoặc nhờ người trong bản đưa ra bằng đường khác. Người dân trong thung lũng thường sẵn lòng giúp khách gặp khó; hãy nhờ một cách lịch sự và trả công nếu họ phải bỏ việc nhà.
Báo ngay cho chỗ ở và người ở nhà rằng đoàn về muộn, đang ở đâu, dự kiến bao giờ tới. Điều này ngăn một cuộc tìm kiếm không cần thiết, và nếu có chuyện thật thì người khác biết bắt đầu tìm từ đâu.
Mất sóng điện thoại: điện thoại vẫn dùng được nhiều việc
Định vị vẫn chạy khi không có sóng. Bộ thu định vị trong điện thoại nhận tín hiệu vệ tinh, không cần mạng di động. Nếu đã tải trước bản đồ ngoại tuyến của khu vực, bạn vẫn thấy mình đang ở đâu trên lối mòn.
Ghi lại toạ độ khi còn sóng và khi mất sóng. Chụp màn hình vị trí của mình ở các điểm quan trọng. Khi gọi được cứu hộ, đọc toạ độ hoặc mô tả mốc rõ ràng giúp người khác tìm bạn nhanh hơn nhiều.
Chỗ cao, thoáng thường có sóng hơn. Đáy thung lũng hẹp, khe suối hay dưới tán rừng dày thường mất sóng; sống đồi, bãi trống hay khu gần bản có trạm phát thường bắt được. Đừng mạo hiểm leo lên chỗ nguy hiểm chỉ để tìm sóng.
Tin nhắn đôi khi đi được khi cuộc gọi không được. Ở nơi sóng yếu, một tin nhắn ngắn có thể lọt qua trong khi cuộc gọi bị rớt. Soạn sẵn tin gồm: ai, ở đâu, chuyện gì, cần gì.
Tiết kiệm pin như tiết kiệm nước. Bật chế độ tiết kiệm pin, tắt các ứng dụng không cần, giảm độ sáng màn hình. Ở chỗ không có sóng, điện thoại tìm sóng liên tục rất tốn pin; bật chế độ máy bay và chỉ mở lại khi cần thử gọi.
Người kiệt sức hoặc chuột rút giữa cung
Kiệt sức thường không đến đột ngột. Nó bắt đầu bằng những dấu hiệu nhỏ: một người trong đoàn tụt lại phía sau ngày càng xa, ít nói hẳn, bước chân lê, vấp nhiều hơn ở chỗ đường không khó. Người đi đầu và người đi cuối nên để ý những thay đổi đó, vì chính người mệt thường ngại lên tiếng.
Khi thấy dấu hiệu, dừng cả đoàn ở chỗ râm nếu trời nóng hoặc chỗ kín gió nếu trời lạnh. Cho người mệt ngồi, nới quai ba lô, uống nước từng ngụm và ăn một chút đồ ngọt hoặc mặn dễ ăn. Nghỉ đủ lâu, không phải vài phút rồi giục đi tiếp.
Chuột rút bắp chân, đùi hay gặp ở đoạn leo dốc dài hoặc sau khi ra nhiều mồ hôi. Dừng lại, duỗi nhẹ nhàng cơ bị rút — với bắp chân là kéo mũi bàn chân về phía người — xoa nhẹ, uống nước. Đừng cố bước tiếp khi cơ còn co cứng.
Sau khi đã nghỉ, đánh giá lại thật lòng: phần còn lại của cung có quá sức không? Nếu có, chia đồ của người mệt cho người khác và rẽ ra lối gần nhất. Nếu người mệt có kèm đau ngực, khó thở, lú lẫn, ngất hoặc da nóng khô bất thường, đó không còn là mệt thông thường; gọi 115 và tìm cách đưa ra đường xe ngay.
Đi nhầm lối: quay lại sớm là cách nhanh nhất
Ở thung lũng có người ở, lối mòn chằng chịt: lối lên nương, lối ra suối lấy nước, lối tắt của người chăn trâu. Đi nhầm là chuyện thường, kể cả với người đã đi một lần. Điều nguy hiểm không phải là nhầm, mà là tiếp tục đi khi đã thấy lạ, hi vọng lối này sẽ dẫn tới chỗ cần tới.
Dấu hiệu bạn đang đi lệch: lối hẹp dần và mờ đi, hướng đi khác với địa hình đã biết (đáng lẽ đi dọc suối mà đang leo xa khỏi suối), không còn thấy dấu chân, phân trâu hay rác của người qua lại, thời gian đi đã quá dự kiến mà chưa thấy mốc. Khi thấy một trong số đó, dừng ngay, gom đoàn, kiểm tra định vị nếu có, và cùng nhớ lại điểm cuối cùng chắc chắn đúng.
Quay về điểm đó theo đúng lối vừa đi. Mất thêm nửa giờ quay lại vẫn tốt hơn nhiều so với đi tiếp vào sâu một sườn núi không biết. Nếu gặp người dân, hỏi đường bằng tên bản, tên suối, thay vì tên trên ứng dụng.
Trường hợp đã thật sự lạc, không xác định được hướng về, hãy áp dụng các nguyên tắc dành cho người lạc trong rừng: dừng lại, ở yên một chỗ dễ thấy, giữ ấm, phát tín hiệu và chờ trợ giúp, thay vì tiếp tục đi tìm.
Chuẩn bị trước để sự cố nhỏ không thành chuyện lớn
Mọi việc ở trên đều dễ hơn nhiều nếu đã chuẩn bị từ tối hôm trước. Những thứ dưới đây nhỏ, nhẹ, nhưng là khác biệt giữa một buổi chiều bất tiện và một đêm lo lắng.
- Gửi lịch trình cho chỗ ở và một người ở nhà: cung đi, giờ dự kiến về, tên người dẫn, và hẹn giờ mà nếu chưa nhận tin thì họ bắt đầu gọi.
- Lưu số của người dẫn đường, chủ nơi ở, và các số khẩn cấp 112, 115, 114 trong máy của ít nhất hai người trong đoàn.
- Tải bản đồ ngoại tuyến của khu vực, sạc đầy điện thoại và một sạc dự phòng.
- Mang đèn đội đầu dù định về trước khi tối, và một túi sơ cứu nhỏ có băng thun, băng dán, gạc.
- Mang thêm một lớp áo ấm và áo mưa, kể cả khi trời sáng đẹp.
- Đặt giờ quay đầu và giữ đúng nó.
Những chuẩn bị này cũng giúp ích cho người khác: một đoàn có đèn, có túi sơ cứu và biết gọi ai thường là người giúp được đoàn khác gặp nạn trên cùng cung đường.
Câu hỏi thường gặp
Gọi số nào khi gặp nạn trên núi?
Ở Việt Nam, 112 là số gọi tìm kiếm cứu nạn, 115 là cấp cứu y tế, 114 là cứu hoả và cứu nạn cứu hộ. Khi gọi, nói rõ vị trí, số người, tình trạng nạn nhân và số điện thoại của bạn. Song song, gọi người dẫn đường, chủ nơi ở hoặc người trong bản gần nhất vì họ thường đến được nhanh hơn.
Có nên tự đi về một mình để báo tin không?
Không nên. Người đi báo tin một mình có thể gặp nạn tiếp, và lúc đó đoàn có hai sự cố thay vì một. Nếu đoàn đủ người, cử ít nhất hai người đi cùng nhau, ghi rõ vị trí nơi đoàn chờ. Người ở lại không bỏ nạn nhân một mình.
Làm sao biết bong gân hay gãy xương?
Ở hiện trường thường không phân biệt chắc chắn được. Biến dạng rõ, sưng nhanh, đau dữ dội khi ấn vào xương, không chịu được chút trọng lượng nào là dấu hiệu nghi chấn thương nặng. Khi nghi ngờ, hãy cố định, hạn chế di chuyển và tìm trợ giúp. Sau đó cần khám và chụp chiếu để có kết luận.
Có nên đi tiếp trong bóng tối nếu có đèn pin không?
Chỉ nên đi trên lối rõ, bằng, đã biết, và đi chậm, sát nhau. Tránh qua suối, bờ ruộng hẹp, dốc trơn trong bóng tối dù có đèn. Nếu đoạn phía trước khó, dừng lại ở nhà dân gần nhất hoặc nhờ người trong bản dẫn ra đường khác an toàn hơn.
Pin điện thoại sắp hết thì ưu tiên làm gì?
Gửi một tin nhắn cho chỗ ở hoặc người ở nhà nêu vị trí, tình trạng và kế hoạch của đoàn. Chụp lại vị trí trên bản đồ. Sau đó bật chế độ máy bay, giảm độ sáng, chỉ mở máy khi cần thử gọi. Nếu nhiều người có điện thoại, dùng lần lượt từng máy thay vì mở tất cả cùng lúc.
Có cần mua bảo hiểm khi đi trekking không?
Nên cân nhắc. Một số gói bảo hiểm du lịch, tai nạn có điều khoản về hoạt động đi bộ đường dài, nhưng điều kiện khác nhau tuỳ gói. Hãy đọc kỹ phạm vi chi trả, nhất là chi phí cứu hộ và vận chuyển y tế, và hỏi bên bán bảo hiểm trước khi đi.