Mùa nước đổ là tháng mấy: lịch đổ nước ruộng bậc thang ở từng vùng thung lũng

Mùa nước đổ ở các thung lũng ruộng bậc thang miền núi phía Bắc thường rơi vào khoảng cuối tháng 4 đến tháng 6: vùng thấp và nơi có nước khe sớm thì đổ trước, vùng cao như Mù Cang Chải hay các bản trên sườn núi cao thường vào khoảng giữa tháng 5, có năm kéo sang đầu tháng 6. Mỗi vùng chỉ có vài tuần ruộng ngập nước trước khi lúa được cấy kín, nên đi sai một tuần là bạn gặp ruộng đã xanh mạ thay vì mặt gương.

Không có ngày cố định cho mùa nước đổ. Lịch này do mưa đầu mùa, nguồn nước trên núi và lịch thời vụ của từng bản quyết định, nên năm nay sớm, năm sau muộn là chuyện bình thường. Bài dưới đây cho bạn khoảng tháng theo từng vùng, giải thích vì sao lịch xê dịch, giờ nào trong ngày ruộng nước đẹp nhất và cách hỏi người địa phương để chốt ngày đi.

Mùa nước đổ là gì và vì sao chỉ kéo dài vài tuần

Ở ruộng bậc thang vùng cao, phần lớn ruộng chỉ cấy một vụ lúa mỗi năm vì mùa đông lạnh và mùa khô thiếu nước. Sau vụ gặt mùa thu, ruộng để khô qua đông. Khi mưa đầu mùa về và các khe suối trên núi đầy nước trở lại, bà con mở mương, nối ống dẫn nước từ khe xuống thửa cao nhất, rồi cho nước tràn lần lượt xuống các thửa thấp hơn. Cảnh nước chảy từ bậc này sang bậc khác ấy là lý do người ta gọi là nước đổ.

Khi ruộng đã ngập, việc kế tiếp là đắp lại bờ, cày bừa cho đất nhuyễn, rồi nhổ mạ đem cấy. Giai đoạn mặt ruộng còn trống, chỉ có nước và bùn, kéo dài từ vài ngày đến khoảng hai, ba tuần ở mỗi khu, vì nhà nào cũng muốn cấy sớm cho kịp thời vụ. Trên cả một thung lũng, các khu không đổ nước cùng lúc nên tổng thời gian có thể dài hơn, nhưng cảnh cả sườn núi loang loáng nước thì chỉ có trong một quãng ngắn.

Điều này giải thích vì sao ảnh mùa nước đổ thường hiếm hơn ảnh lúa chín: mùa lúa chín kéo dài hơn và màu vàng dễ chụp, còn mùa nước đổ đòi đúng tuần, đúng giờ, đúng thời tiết. Bạn đi vào đầu mùa thì nhiều thửa còn khô, đi muộn thì mạ đã phủ xanh, mặt nước không còn phản chiếu trời.

Lịch nước đổ theo vùng: khoảng tháng để tham khảo

Bảng dưới đây ghi khoảng thời gian thường gặp qua nhiều năm, không phải lịch cố định. Hãy dùng nó để khoanh tháng, rồi hỏi người địa phương để chốt tuần.

Vùng Hoàng Su Phì của Hà Giang cũ (nay thuộc Tuyên Quang) cũng có mùa nước đổ nổi tiếng, thường muộn hơn một chút so với Lào Cai; bạn có thể tìm thêm ở các trang chuyên về Hà Giang.

Ruộng thung lũng thấp như Mai Châu hay cánh đồng Mường Lò cấy hai vụ nên có lúc ruộng nước vào cuối mùa khô và lúc khác vào giữa năm. Cảnh ở đây là mặt ruộng phẳng rộng quanh bản nhà sàn, khác với cảnh bậc thang chồng tầng của vùng cao.

Vì sao mỗi năm nước đổ sớm muộn khác nhau

Mưa đầu mùa. Ruộng bậc thang vùng cao phần lớn trông vào nước trời và nước khe. Năm mưa về sớm, khe đầy sớm, bà con đổ nước sớm. Năm khô hạn kéo dài, nhiều bản phải chờ, có khi chậm vài tuần so với năm trước.

Độ cao và hướng sườn. Thửa ở thấp, gần suối, nhận nước trước và ấm hơn nên thường làm trước. Sườn đón nắng sớm có đất ấm hơn sườn khuất. Vì vậy trong cùng một thung lũng, bạn có thể thấy khu đã cấy, khu đang ngập, khu còn khô.

Lịch thời vụ của bản. Mỗi năm chính quyền xã và cán bộ khuyến nông thường khuyến cáo khung thời vụ để lúa trổ bông tránh rét và tránh mưa bão cuối mùa. Bà con cũng tự tính theo kinh nghiệm. Khung này có thể khác nhau giữa các năm.

Giống lúa và nhân lực. Bản nào chuyển sang giống ngắn ngày có thể cấy muộn hơn mà vẫn kịp gặt. Nhà neo người thì làm chậm hơn, nhà đông người làm xong trước. Cảnh một sườn núi đều nước là kết quả của rất nhiều quyết định riêng lẻ.

Thời tiết ngay trong tuần. Một đợt mưa lớn có thể làm sạt bờ, buộc bà con đắp lại; một đợt nắng nóng có thể đẩy việc cấy lên nhanh. Đây là lý do lịch chỉ chốt được khi gần ngày, không chốt được từ đầu năm.

Giờ nào trong ngày ruộng nước đẹp nhất

Mặt ruộng chỉ thành gương khi nước lặng. Sáng sớm, từ lúc trời hửng đến khoảng hai giờ sau, gió thường nhẹ, mặt nước phản chiếu mây và sườn núi rõ nhất. Ở thung lũng có sương, bạn có thể gặp lớp sương mỏng nằm trên ruộng, tan dần khi nắng chiếu xuống. Đây cũng là lúc bà con bắt đầu ra đồng, nên cảnh có người và trâu tự nhiên nhất.

Chiều muộn là khung đẹp thứ hai. Khi mặt trời xuống thấp và chiếu xiên, mặt nước ánh bạc hoặc ánh vàng, bờ ruộng hiện thành những đường cong tối, rất rõ hình bậc thang. Nếu bạn đứng ngược sáng, đường bờ ruộng nổi lên như nét vẽ; đứng xuôi sáng thì thấy màu trời in trong ruộng.

Buổi trưa nắng gắt, ánh sáng từ trên đỉnh đầu làm mặt nước chói trắng, mất chi tiết. Ngày âm u lại có cái hay riêng: mặt nước xám bạc, sườn núi mờ, hợp với ảnh trầm. Mưa rào chiều khá thường gặp vào tháng 5 ở vùng núi phía Bắc, nên kế hoạch tốt là dành buổi sáng cho ruộng và để buổi chiều linh hoạt.

Một mẹo nhỏ: ngày đầu đến nơi, bạn đi một vòng buổi chiều để xem khu nào đang ngập, khu nào đã cấy. Sáng hôm sau quay lại đúng khu đó, khỏi mất giờ đẹp nhất để tìm đường.

Một ngày ở bản vào mùa nước đổ: bà con làm những việc gì

Hiểu việc đồng áng giúp bạn biết nên đứng đâu, đi lúc nào để không vướng chân người làm. Mùa nước đổ là mùa bận nhất năm của nhiều bản vùng cao.

• Sửa mương và dẫn nước: nước được dẫn từ khe qua mương đất hoặc ống nhựa, ống tre; người ta khơi lại chỗ tắc, chặn chỗ rò để nước chảy đúng thửa.
• Đắp và trát bờ: bờ ruộng được đắp lại bằng bùn để giữ nước. Bờ mới đắp còn mềm, giẫm lên là sụt; đây là điều du khách hay làm hỏng nhất.
• Cày bừa: nhiều nơi vẫn dùng trâu ở những thửa hẹp trên sườn dốc, nơi máy khó lên; ở ruộng rộng dưới thấp, máy cày nhỏ đã phổ biến.
• Nhổ mạ và cấy: mạ gieo từ trước ở một góc ruộng, nhổ thành bó rồi đem cấy. Công việc làm theo nhóm, thường có đổi công giữa các nhà.
• Giữ nước: sau khi cấy, nước được giữ trong ruộng để mạ bén rễ, nên bờ và mương vẫn phải trông nom hằng ngày.

Vì thế, khi thấy một nhóm người đang cấy, bạn đứng trên đường mòn hoặc lối đi chung để quan sát và chụp, không xuống bờ ruộng. Muốn đến gần thì hỏi trước; nhiều người sẵn lòng cho chụp nhưng cũng có người không muốn, và cả hai đều đáng được tôn trọng.

Chốt ngày đi trong 5 bước

Cách dưới đây giúp bạn giảm rủi ro đến sớm hoặc muộn, nhất là khi phải đặt xe và xin nghỉ từ trước.

1. Khoanh tháng theo bảng ở trên, rồi giữ một khoảng linh hoạt khoảng hai tuần thay vì chốt cứng một ngày.
2. Khoảng ba đến bốn tuần trước, hỏi nơi bạn định ở hoặc người quen trong bản: năm nay mưa đầu mùa đã về chưa, khe đã đầy chưa, bản đã bắt đầu đổ nước chưa.
3. Xem ảnh do người địa phương hoặc khách vừa đi đăng trong một hai tuần gần nhất, chú ý ngày chụp thật chứ không phải ngày đăng lại.
4. Một tuần trước khi đi, hỏi lại lần cuối và xem bản tin dự báo thời tiết vùng núi phía Bắc, nhất là cảnh báo dông, mưa lớn.
5. Chọn lịch có ít nhất hai buổi sáng ở thung lũng, để còn cơ hội khi buổi đầu gặp mây mù hoặc mưa.

Khi hỏi, bạn nên hỏi cụ thể: khu ruộng gần bản đã ngập chưa, khu trên cao thì sao, chừng nào cấy xong. Câu hỏi chung chung như "bây giờ đẹp không" thường nhận được câu trả lời chung chung.

Chuẩn bị và lưu ý an toàn khi đi mùa nước đổ

Tháng 4, tháng 5 là lúc chuyển mùa ở vùng núi phía Bắc: ban ngày có thể nóng, đêm vẫn se lạnh, chiều dễ có dông.

• Áo khoác mỏng cho buổi sáng và tối, áo mưa loại trùm kín, giày có đế bám vì đường đất ven ruộng rất trơn khi ướt.
• Đi xe máy qua đèo thì giảm tốc ở khúc cua, tránh đi khi mưa dông; đường sau mưa có thể có đất đá lăn xuống.
• Mưa dông đầu mùa ở vùng núi đôi khi kèm mưa đá và sét. Khi trời tối sầm nhanh, bạn tránh đứng trên đỉnh đồi trống hay dưới cây đơn độc.
• Không thả flycam sát đầu người đang làm ruộng, không bay ngang qua bản khi chưa hỏi; nơi có biển cấm hay gần khu vực quân sự thì không bay.
• Không hái mạ, không lội xuống ruộng để lấy góc chụp, không xả rác dọc mương nước — nước ấy chảy xuống ruộng nhà khác.

Nếu đi cùng trẻ nhỏ, khung giờ sáng sớm có thể quá lạnh và quá sớm; buổi chiều muộn với ánh nắng xiên là lựa chọn nhẹ nhàng hơn mà cảnh vẫn đẹp.

Câu hỏi thường gặp

Mùa nước đổ và mùa lúa xanh khác nhau thế nào?

Mùa nước đổ là lúc ruộng ngập nước, chưa cấy hoặc mới cấy, mặt ruộng phản chiếu trời. Vài tuần sau, khi mạ bén rễ và lớn lên, ruộng chuyển sang màu xanh non rồi xanh đậm; đó là mùa lúa xanh, thường kéo dài qua các tháng hè và dễ gặp hơn nhiều.

Đi Mù Cang Chải mùa nước đổ vào cuối tuần có đông không?

Những năm gần đây, các tuần đẹp nhất của mùa nước đổ khá đông khách chụp ảnh, nhất là cuối tuần và các điểm ngắm quen thuộc ven đường. Nếu được, bạn đi vào ngày thường, ra điểm ngắm từ sớm và thử các con đường nhỏ vào bản để có góc riêng, miễn là xin phép khi đi qua đất của người dân.

Có nên đặt chỗ ở trước cho mùa nước đổ không?

Nên đặt trước nếu đi vào cuối tuần, nhưng chọn nơi cho phép đổi ngày hoặc huỷ trong thời hạn hợp lý, vì lịch nước đổ có thể xê dịch. Bạn cũng có thể hỏi chính nơi ở về tình hình ruộng; chủ nhà sống ở bản thường biết rõ hơn mọi trang thông tin.

Ngày mưa có còn đáng đi ngắm ruộng nước không?

Mưa nhỏ hoặc trời âm u vẫn cho cảnh đẹp kiểu khác: mặt nước xám bạc, mây sà thấp trên sườn núi. Điều cần tránh là mưa lớn và dông, vì đường đèo trơn, có nguy cơ sạt lở và sét. Khi bản tin cảnh báo mưa lớn, bạn nên ở yên chỗ nghỉ hoặc dời lịch.

Ở miền Trung và Tây Nguyên có mùa nước đổ không?

Có ruộng nước theo vụ ở nhiều thung lũng, ví dụ Pù Luông ở Thanh Hoá hay ruộng ven suối ở Tây Nguyên, nhưng khái niệm mùa nước đổ gắn chặt nhất với ruộng bậc thang một vụ ở vùng núi phía Bắc. Lịch ở các nơi khác theo vụ xuân và vụ mùa, nên bạn hỏi địa phương từng năm.

Chụp ruộng nước bằng điện thoại có cần thiết bị gì thêm không?

Không bắt buộc. Bạn nên đi lúc ánh sáng dịu, hạ độ sáng một chút để mặt nước không cháy trắng, giữ đường chân trời thẳng và đứng ở chỗ cao hơn ruộng để thấy được nhiều bậc. Một chiếc khăn lau ống kính hữu ích vì sương sớm dễ bám làm mờ ảnh.