Hoa tam giác mạch thường nở trong khoảng tháng 10 đến tháng 12, đẹp nhất vào khoảng cuối tháng 10 và tháng 11, khi những nương hoa trắng, hồng, tím phủ lên các thung lũng và sườn đồi vùng cao phía Bắc. Hà Giang cũ (nay thuộc Tuyên Quang) là nơi gắn với loài hoa này nhiều nhất; những năm gần đây một số địa phương vùng cao khác, nhất là ở Lào Cai, cũng trồng tam giác mạch, nhiều nơi trồng để phục vụ khách.
Mùa tam giác mạch không do tự nhiên quyết định hoàn toàn: đây là cây trồng, nên hoa nở lúc nào, ở đâu, nhiều hay ít phụ thuộc vào việc bà con gieo hạt năm đó ra sao. Bài này giải thích tam giác mạch là cây gì, các giai đoạn từ gieo đến tàn, vì sao hoa đổi màu, cách phân biệt nương thật với vườn trồng cho khách và những điều cần giữ khi bước vào một nương hoa.
Tam giác mạch là cây gì
Tam giác mạch là tên gọi ở Việt Nam của cây kiều mạch, một loài cây thân thảo thuộc họ Rau răm, không phải họ Lúa như lúa mì hay lúa mạch dù có chữ "mạch" trong tên. Thân cây mọng, thường ngả đỏ khi già; lá hình tim gần như tam giác; hoa nhỏ mọc thành chùm; hạt có ba cạnh rõ, đó là lý do của cái tên "tam giác".
Cây chịu được đất nghèo, khí hậu mát và mùa sinh trưởng ngắn, nên hợp với nương đá và sườn cao. Ở vùng cao phía Bắc, người H'Mông và một số dân tộc khác trồng tam giác mạch từ lâu, theo lời kể của nhiều thế hệ là để có thêm lương thực và thức ăn cho gia súc sau vụ ngô, trong những năm thiếu đói. Ngọn non cũng được dùng làm rau.
Trong khoảng mười mấy năm gần đây, khi hình ảnh nương hoa trở nên quen thuộc với khách du lịch, tam giác mạch được trồng nhiều hơn để làm cảnh quan, kéo khách lên vùng cao vào mùa thu. Ngày nay bạn sẽ gặp cả hai kiểu: nương trồng theo cách truyền thống của bà con, và những vườn hoa được gieo dày, chăm kỹ ven đường để khách vào chụp ảnh.
Hiểu điều này giúp bạn có kỳ vọng đúng: nương truyền thống thường không dày hoa đều như vườn cảnh, nhưng đó mới là tam giác mạch trong đời sống của bản.
Từ gieo đến tàn: lịch một mùa tam giác mạch
Lịch dưới đây là khung thường gặp ở vùng cao phía Bắc. Mỗi nơi có thể gieo sớm hoặc muộn hơn vài tuần, và vườn trồng cho khách đôi khi gieo nhiều đợt để kéo dài mùa hoa.
| Giai đoạn | Khoảng thời gian | Bạn sẽ thấy gì |
|---|---|---|
| Gieo hạt | Khoảng tháng 9 | Nương sau vụ ngô được làm đất, gieo vãi hạt |
| Cây non | Khoảng cuối tháng 9 đến đầu tháng 10 | Thảm xanh non, thân bắt đầu ửng đỏ |
| Bắt đầu nở | Khoảng giữa tháng 10 | Hoa trắng lác đác, nương xanh pha trắng |
| Nở rộ | Khoảng cuối tháng 10 đến tháng 11 | Nương phủ trắng, hồng, tím; đẹp nhất trong năm |
| Chuyển màu, kết hạt | Khoảng cuối tháng 11 đến tháng 12 | Hoa ngả hồng tím đậm, thân đỏ, hạt hình thành |
| Thu hạt | Khoảng tháng 12 | Cây được cắt, phơi, đập lấy hạt |
Vì là cây trồng, có năm bà con gieo ít hoặc chuyển sang cây khác, khiến một nương quen thuộc năm trước năm nay không còn hoa. Bạn đừng dựa hoàn toàn vào ảnh cũ; hỏi người địa phương trước chuyến đi là cách chắc nhất.
Mùa hoa cũng ngắn hơn nhiều người nghĩ. Ở mỗi nương, quãng nở rộ đẹp nhất thường chỉ kéo dài khoảng hai đến ba tuần; nếu sau đó có một đợt gió mùa đông bắc mạnh hay mưa rét, hoa có thể tàn nhanh hơn. Những vườn trồng cho khách đôi khi gieo cuốn chiếu nhiều đợt để luôn có một khu đang nở, nên khách đến muộn vẫn thấy hoa, nhưng diện tích nở rộ cùng lúc sẽ nhỏ hơn.
Vì sao hoa tam giác mạch có màu trắng, hồng, tím
Hoa mới nở thường nhạt màu. Ở nhiều nương, những bông đầu tiên có màu trắng hoặc hồng rất nhạt; khi hoa già đi và trời lạnh hơn, sắc hồng, tím đậm dần. Người trồng thường nói hoa "đổi màu theo rét".
Thân cây góp phần vào màu nương. Thân tam giác mạch ngả đỏ khi già, nên cuối mùa nhìn từ xa nương hoa có tông hồng tím đậm hơn hẳn đầu mùa, dù từng bông hoa không đổi nhiều.
Giống và nguồn hạt khác nhau. Hạt giống truyền thống của bà con và hạt được đưa từ nơi khác về trồng cảnh có thể cho màu hoa khác nhau. Vì vậy hai nương cạnh nhau đôi khi một trắng một hồng.
Ánh sáng làm màu thay đổi trong ảnh. Cùng một nương, buổi trưa nắng gắt cho màu nhạt và bệt; nắng chiều xiên làm hồng tím đậm và ấm lên. Nếu bạn muốn màu hoa thật, hãy chụp lúc nắng dịu.
Không có màu nào "đúng" hơn. Mỗi giai đoạn có cái đẹp riêng. Nếu thích nương trắng tinh, đi đầu mùa; thích hồng tím đậm, đi cuối mùa và chấp nhận trời lạnh hơn.
Ngắm ở đâu: nương của bản và vườn trồng cho khách
Vùng nổi tiếng nhất với tam giác mạch là cao nguyên đá thuộc Hà Giang cũ; thông tin chi tiết về nơi đó bạn tìm ở các trang chuyên về Hà Giang. Ngoài ra, một số địa phương vùng cao ở Lào Cai và vài tỉnh miền núi phía Bắc khác cũng có diện tích tam giác mạch, phần lớn trồng để làm cảnh quan mùa thu. Địa điểm và diện tích thay đổi theo từng năm, nên bất kỳ danh sách nào cũng chỉ có giá trị tham khảo.
Vườn trồng cho khách thường nằm ven đường lớn, gieo dày, có lối đi, chỗ chụp ảnh và thu phí vào cửa. Ưu điểm là dễ tìm, hoa đều, phù hợp gia đình có trẻ nhỏ. Nhược điểm là cảnh có phần dàn dựng và đông vào cuối tuần.
Nương của bà con nằm rải rác trên sườn đồi, trong thung lũng nhỏ, cạnh nhà trình tường và bờ rào đá. Hoa không dày bằng, nhưng cảnh gắn với đời sống: người đi nương, đàn dê, khói bếp. Muốn vào nương nào, bạn phải hỏi chủ nương.
Một gợi ý: nếu đi đường dài qua vùng cao vào cuối tháng 10, bạn chú ý những khoảng nương ven đường và dừng ở chỗ an toàn, thay vì chỉ chạy đến những điểm đã có tên trên mạng.
Ứng xử khi bước vào nương hoa
Nương tam giác mạch, kể cả vườn trồng cho khách, đều là đất canh tác của ai đó. Vài nguyên tắc dưới đây giúp mùa hoa năm sau vẫn còn.
- Hỏi chủ nương trước khi vào; nơi có thu phí thì trả theo quy định.
- Đi theo lối mòn hoặc bờ nương, không đi xuyên giữa thảm hoa; thân cây mọng nước, giẫm một lần là gãy.
- Không nằm, ngồi lăn ra giữa nương để chụp ảnh; mỗi chỗ nằm là một mảng hoa đổ rạp.
- Không hái hoa, không nhổ cây làm đạo cụ.
- Nếu thuê trang phục dân tộc để chụp ảnh, mặc cho đúng cách và tôn trọng; đó là trang phục mang ý nghĩa văn hoá, không chỉ là phục trang.
- Mang rác ra khỏi nương, kể cả vỏ chai nước và giấy gói đồ ăn.
Ở những vùng nổi tiếng, mùa hoa đem lại thu nhập cho bà con, nhưng cũng đem lại áp lực: đường đông, rác, đất canh tác bị giẫm nát. Cách cư xử của từng người khách góp phần quyết định bản có muốn tiếp tục trồng hoa cho khách hay không.
Thời tiết cuối thu ở vùng cao và chuẩn bị
Tháng 10, tháng 11 thường là quãng khô ráo, trời trong của vùng núi phía Bắc, nhưng ngày đêm chênh lệch nhiều.
- Ban ngày nắng hanh, có thể khá ấm; tối và sáng sớm lạnh, càng về cuối tháng 11 càng lạnh. Mặc nhiều lớp để dễ thay đổi.
- Không khí khô, gió hanh làm môi và da nẻ; mang kem dưỡng, son dưỡng, uống đủ nước.
- Nắng vùng cao gắt hơn bạn nghĩ dù trời mát; mũ rộng vành và kem chống nắng là cần thiết.
- Đường lên vùng cao vào mùa hoa đông xe vào cuối tuần, có đoạn hẹp và dốc; nếu đi xe máy, giữ tốc độ vừa phải, không vượt ở khúc cua.
- Mùa này cũng có những ngày sương mù dày vào sáng sớm trên đèo; chờ sương tan hẳn rồi hãy đi những đoạn đường khó.
Nhờ thời tiết khô, cuối thu là quãng thuận lợi cho đi bộ quanh bản và ngắm thung lũng. Bạn có thể ghép một chuyến xem tam giác mạch với những ngày cuối của mùa lúa chín ở các bản muộn, hoặc với mùa hoa cải trắng sớm ở cao nguyên Sơn La.
Sau mùa hoa: hạt, bánh và những món từ tam giác mạch
Khi hoa tàn, hạt tam giác mạch được thu về, phơi khô rồi xay thành bột. Ở vùng cao, bột tam giác mạch được dùng làm bánh, nấu rượu ở một số nơi, và một phần làm thức ăn cho gia súc. Ngọn non xào hoặc luộc là món rau theo mùa của nhiều gia đình.
Bánh tam giác mạch ngày nay đã trở thành món bán cho khách ở các điểm du lịch vùng cao; có nơi làm theo cách truyền thống, có nơi trộn thêm các loại bột khác. Nếu muốn thử bánh hay mua bột về làm quà, bạn hỏi người bán xem bột được xay từ đâu, làm thế nào, và mua theo giá họ đưa ra.
Trên thế giới, kiều mạch được dùng rộng rãi trong ẩm thực của nhiều nước, ví dụ mì soba của Nhật Bản hay bánh kếp kiều mạch ở vùng Bretagne của Pháp. Bạn có thể dùng điều này để giải thích cho bạn đồng hành nhỏ tuổi rằng loài hoa đẹp trên núi cũng là một cây lương thực thật sự.
Một lưu ý nhỏ cho người có cơ địa dị ứng: kiều mạch được xếp vào nhóm thực phẩm có thể gây dị ứng ở một số người. Nếu bạn hay con bạn từng dị ứng thực phẩm, hãy thận trọng khi thử lần đầu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gọi là tam giác mạch?
Vì hạt của cây có ba cạnh rõ rệt, nhìn như hình tam giác, và lá cũng có dáng gần tam giác. Chữ "mạch" khiến nhiều người nghĩ đây là họ hàng của lúa mì, lúa mạch, nhưng thực ra cây thuộc họ Rau răm. Tên khoa học quốc tế thường gặp của nó là kiều mạch.
Đi ngắm tam giác mạch tuần nào đẹp nhất?
Thường vào khoảng cuối tháng 10 và nửa đầu tháng 11, khi nhiều nương nở rộ cùng lúc. Tuy nhiên, vì là cây trồng, thời điểm phụ thuộc lịch gieo của từng nơi trong năm đó. Hỏi nơi định ở hoặc người quen trong vùng khoảng hai tuần trước khi đi để chốt.
Hoa tam giác mạch có phải mọc tự nhiên không?
Không. Đây là cây được trồng trên nương. Nhiều năm trước bà con trồng chủ yếu để lấy hạt và làm thức ăn gia súc; ngày nay có thêm những vườn trồng để làm cảnh quan cho khách. Khi một nương không còn hoa, thường là vì năm đó chủ nương không gieo.
Có nên đi xem tam giác mạch vào tháng 12 không?
Đầu tháng 12 một số nương vẫn còn hoa, màu hồng tím đậm hơn đầu mùa, nhưng nhiều nơi đã tàn hoặc thu hạt. Trời cũng lạnh hơn rõ rệt. Nếu chỉ đi được tháng 12, bạn nên hỏi kỹ trước và chuẩn bị đồ ấm.
Vườn tam giác mạch thu phí có đáng vào không?
Tuỳ mong muốn của bạn. Vườn thu phí thường có hoa dày, lối đi rõ, thuận tiện cho gia đình và người muốn chụp ảnh nhanh. Nương của bà con mộc hơn, gắn với đời sống bản. Cả hai đều cần được tôn trọng như đất canh tác của người khác.
Mang trẻ nhỏ đi ngắm tam giác mạch có ổn không?
Ổn nếu bạn chọn chỗ không quá xa, đường không quá khó và chú ý giữ ấm vào sáng tối. Dặn trẻ đi trên lối mòn, không chạy giữa nương hoa và không hái hoa. Nắng vùng cao khá gắt nên đội mũ, bôi kem chống nắng cho trẻ.