Không nên phát kẹo hay cho tiền trực tiếp cho trẻ em khi đi qua các bản vùng cao. Kẹo làm hỏng răng ở nơi khó tìm được nha sĩ; tiền và quà phát dọc đường dạy trẻ rằng chạy ra xin khách có lợi hơn ngồi trong lớp. Nếu muốn giúp, cách tốt hơn là giúp qua người lớn: hỏi trường học, cán bộ thôn bản hoặc chính gia đình trẻ xem cần gì, và mua hàng, thuê dịch vụ của người trong bản.
Mong muốn cho đi của khách là thật và đáng quý. Vấn đề nằm ở cách cho. Bài này giải thích vì sao những món quà nhỏ dọc đường lại có hại, những tình huống thường gặp khi trẻ chạy theo xin, và các cách giúp đỡ mà người làm du lịch cộng đồng, thầy cô vùng cao thường khuyên.
Vì sao phát kẹo dọc đường lại có hại
Răng miệng. Ở nhiều bản vùng cao, điều kiện chăm sóc răng miệng còn hạn chế, trạm y tế xa, nha sĩ càng xa. Mỗi đoàn khách vài gói kẹo, cộng lại cả mùa du lịch là một lượng đường đáng kể với những hàm răng không được chải đều đặn.
Thói quen xin. Trẻ học rất nhanh. Khi một vài đoàn đầu tiên phát quà, trẻ nhận ra rằng thấy người lạ là chạy ra, chìa tay là có. Ở một số điểm du lịch đông khách, cảnh trẻ nhỏ đứng chờ ở khúc cua đường đèo để xin là hậu quả trực tiếp của thói quen này.
An toàn. Trẻ chạy ra đường khi thấy xe khách, đứng sát mép đèo, chạy theo xe máy là những tình huống nguy hiểm thật sự. Mỗi lần một chiếc xe dừng lại phát quà là một lần củng cố hành vi ấy.
Vị thế của cha mẹ. Món quà đi thẳng từ người lạ tới tay trẻ bỏ qua cha mẹ, thầy cô. Người lớn trong bản mất quyền quyết định con mình nhận gì, ăn gì, và đôi khi thấy bị coi thường vì như thể gia đình không lo được cho con.
Hình ảnh. Cảnh "phát quà" thường đi kèm máy ảnh. Những bức ảnh trẻ em xếp hàng nhận kẹo, tay chìa ra, khi đăng lên mạng củng cố cái nhìn thương hại về cả một cộng đồng, điều mà chính người dân không hề muốn.
Trẻ em bán hàng rong: mua hay không mua
Ở một số thung lũng đông khách, bạn sẽ gặp trẻ nhỏ bán vòng tay, móc khoá thổ cẩm, bưu thiếp, hoặc đi theo đoàn trekking cả buổi để bán hàng ở điểm dừng. Đây là tình huống khó hơn phát kẹo, vì trẻ đang lao động để có thu nhập cho gia đình.
Nhiều tổ chức làm việc với trẻ em vùng cao khuyên không mua hàng của trẻ trong giờ học, vì mỗi lần mua là một lý do để trẻ tiếp tục nghỉ học ra đường. Ngược lại, có người cho rằng không mua thì gia đình trẻ mất một khoản thu thật. Không có câu trả lời áp cho mọi trường hợp, nhưng có vài nguyên tắc giúp bạn cân nhắc:
Nếu muốn mua đồ thủ công, ưu tiên mua của người lớn — mẹ, bà của trẻ, hợp tác xã, nhóm dệt trong bản. Tiền vẫn về gia đình, còn trẻ không phải là người đứng ra bán. Không mua chỉ vì thương hại rồi vứt món đồ đi; như vậy bạn trả tiền cho một thói quen chứ không phải cho sản phẩm. Và không bao giờ đưa tiền mà không mua gì, vì đó là dạy trẻ đi xin.
Trong giờ học, nếu một đứa trẻ cứ theo đoàn, bạn có thể nhẹ nhàng hỏi con học lớp mấy, sao chưa đến trường, hoặc nhờ người dẫn đường nói chuyện. Thường người dẫn bản địa biết rõ hoàn cảnh từng nhà hơn bạn.
Muốn cho thì cho thế nào
Bảng dưới so sánh những cách cho thường gặp. Cột cuối là gợi ý thay thế, do người làm du lịch cộng đồng và thầy cô vùng cao hay nhắc.
| Cách cho thường gặp | Vấn đề | Thay bằng |
|---|---|---|
| Phát kẹo, bánh dọc đường | Hỏng răng, tạo thói quen xin, trẻ chạy ra đường | Không phát; nếu đã mang theo, gửi cho thầy cô ở trường hoặc chủ nhà |
| Cho tiền lẻ trực tiếp | Dạy trẻ đi xin, có thể khiến trẻ bỏ học | Mua hàng, thuê dịch vụ của người lớn trong bản |
| Mang quần áo cũ phát tận tay | Không đúng cỡ, không hợp khí hậu, cảnh nhận quà gây ngại | Hỏi trước cơ quan, trường học có đang cần không, gửi qua họ |
| Tặng bút vở cho từng em gặp được | Em gặp được thì có, em ở nhà xa thì không | Gửi qua trường để thầy cô chia đều theo danh sách lớp |
| Tổ chức "phát quà" có chụp ảnh | Biến trẻ thành đạo cụ, ảnh đăng mạng gây cái nhìn thương hại | Ủng hộ qua chương trình đã có của trường, không cần có mặt |
| Mời trẻ ăn đồ ăn của mình | Cha mẹ không biết, có thể dị ứng, không hợp | Hỏi bố mẹ trước; hoặc mời cả gia đình cùng ăn |
Điểm chung của cột cuối là món quà đi qua người lớn có trách nhiệm với trẻ. Cách này kém "cảm động" hơn cảnh tận tay trao quà, nhưng hiệu quả hơn và không để lại hậu quả cho chuyến đoàn sau.
Giúp qua trường học: các bước nên làm
Nếu bạn thật sự muốn đóng góp cho trẻ em một bản, làm việc với trường là cách bền nhất. Trình tự gợi ý:
- Hỏi trước, không mang đến bất ngờ. Liên hệ qua chủ homestay, người dẫn đường hoặc cán bộ thôn để biết trường điểm, điểm trường lẻ gần nhất và người phụ trách.
- Hỏi trường đang thiếu gì thật sự. Có lúc là sách đọc, có lúc là áo ấm mùa đông, có lúc là đồ dùng bếp ăn bán trú, có lúc là không cần gì. Đừng tự đoán rồi mua.
- Mua tại địa phương khi có thể. Hàng mua ở thị trấn gần đó vừa đỡ công chở, vừa để tiền ở lại vùng.
- Giao cho thầy cô hoặc ban giám hiệu, có ghi nhận. Không đứng phát từng em.
- Không yêu cầu chụp ảnh trẻ nhận quà, không yêu cầu trẻ xếp hàng chào. Nếu trường muốn gửi ảnh ghi nhận, để trường tự chọn cách.
- Nếu cam kết hỗ trợ lâu dài, cam kết điều bạn làm được. Một lời hứa "năm sau quay lại" không thực hiện khiến người ở lại thất vọng nhiều hơn là không hứa.
Với các chương trình quyên góp lớn, nên làm qua tổ chức, chính quyền địa phương hoặc trường học có trách nhiệm giải trình rõ ràng, thay vì tự tổ chức đoàn mang hàng lên.
Chơi cùng trẻ thay vì cho quà
Thứ trẻ em ở bản nhớ về khách thường không phải gói kẹo, mà là một buổi chiều có người lạ ngồi chơi cùng: dạy gấp một con hạc giấy, đá quả bóng của chính các em, vẽ chung trên mặt đất, học các em vài từ tiếng dân tộc mình. Những tương tác như vậy để lại sự tôn trọng hai chiều: bạn không chỉ cho, bạn cũng học.
Vẫn cần vài nguyên tắc. Chơi ở nơi người lớn nhìn thấy, ví dụ sân nhà chủ homestay, sân trường ngoài giờ học. Không đưa trẻ đi xa, không cho trẻ lên xe. Không bế, không ôm trẻ khi chưa hỏi bố mẹ. Khi trẻ phải về ăn cơm hay làm việc nhà, để các em về.
Nếu bạn mang theo đồ chơi để lại, chọn đồ dùng chung được: quả bóng, dây nhảy, bộ màu vẽ, và đưa cho người lớn để họ quyết định giữ chung cho cả xóm hay cho trường. Như vậy món đồ phục vụ nhiều em, không thành cớ tranh giành.
Đi cùng con nhỏ: dạy con cách làm quen với bạn ở bản
Nhiều gia đình đưa con lên thung lũng với mong muốn con biết thêm về cuộc sống ở những nơi khác. Đó là ý định tốt, và cách trẻ thành phố gặp trẻ ở bản sẽ quyết định con bạn học được gì. Nếu buổi gặp gỡ là cảnh con bạn đứng phát bánh cho một hàng trẻ khác, điều con học được là "mình là người cho, các bạn là người nhận". Nếu là cảnh hai nhóm trẻ cùng chơi, cùng làm, con học được rằng các bạn ở bản cũng là bạn, giỏi những việc con không biết.
Trước chuyến đi, nói chuyện với con về việc chào hỏi, về chuyện không chê nhà người khác, không chê món ăn lạ, không chụp ảnh bạn khi bạn chưa đồng ý. Khi ở bản, để con thử những việc trẻ ở đây làm hằng ngày nếu gia đình chủ nhà vui lòng chỉ: cho gà ăn, nhặt rau, xem bà dệt vải, học vài từ tiếng của các bạn. Nếu con muốn tặng bạn một món đồ của mình, bạn có thể để con tặng một bạn cụ thể mà con đã chơi cùng, qua tay bố mẹ bạn ấy, như cách con tặng quà một người bạn ở trường.
Sau chuyến đi, hỏi con nhớ gì về các bạn. Câu trả lời thường cho bạn biết chuyến đi đã dạy con điều gì.
Giúp gia đình có sinh kế là giúp trẻ
Về lâu dài, điều giúp trẻ em ở bản được đi học đều đặn là gia đình có thu nhập ổn định. Khách du lịch đóng góp vào đó theo những cách rất bình thường: ở nhà dân, ăn bữa do gia đình nấu, thuê người dẫn đường bản địa, mua nông sản và đồ thủ công trực tiếp từ người làm ra, trả đúng giá đã thoả thuận, không mặc cả tới mức người bán chịu thiệt.
Những khoản đó không mang hình thức "từ thiện", không có cảnh trao quà, nhưng tiền đi thẳng vào túi người lớn trong bản, những người có trách nhiệm với con mình. Một gia đình có thêm thu nhập từ khách sẽ ít phải để con nghỉ học trông em, theo bố mẹ lên nương hay ra đường bán hàng.
Bạn cũng có thể giúp bằng cách lan toả cách cư xử đúng: nhắc nhẹ người đi cùng khi họ định phát kẹo, chia sẻ lý do trên trang cá nhân sau chuyến đi. Những bản làng giữ được hình ảnh trẻ em đến trường, chơi đùa tự nhiên thay vì chạy theo khách xin quà là thành quả của rất nhiều người khách biết dừng tay đúng lúc.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ em chạy theo xin kẹo thì nên làm gì?
Mỉm cười, chào các em, nói nhẹ nhàng rằng mình không mang kẹo, và tiếp tục đi. Không cần giải thích dài hay tỏ ra khó chịu. Nếu có người dẫn đường bản địa, họ thường biết cách nói với trẻ bằng tiếng của các em.
Mang sách vở lên tặng trẻ em vùng cao có được không?
Được, nếu bạn hỏi trước trường học xem đang cần loại sách vở nào và gửi qua thầy cô. Phát tận tay từng em dọc đường dễ gây tranh giành và bỏ sót những em ở xa. Sách đọc hợp lứa tuổi thường hữu ích hơn vở trắng.
Có nên mua vòng tay, móc khoá của trẻ em bán hàng không?
Nhiều người làm việc với trẻ em vùng cao khuyên không mua của trẻ trong giờ học. Nếu muốn ủng hộ, hãy mua cùng loại hàng từ người lớn trong gia đình, nhóm dệt hoặc hợp tác xã của bản để tiền vẫn về gia đình.
Tặng quần áo cũ cho người dân ở bản có nên không?
Chỉ nên làm khi cơ quan địa phương hoặc trường học cho biết đang cần, đúng cỡ và đúng loại. Quần áo cũ mang lên tuỳ tiện thường không hợp khí hậu, không đúng cỡ và trở thành gánh nặng phải xử lý cho người nhận.
Cho trẻ em ăn đồ ăn mang theo có sao không?
Nên hỏi bố mẹ trẻ trước. Trẻ có thể dị ứng, có thể đang no, và cha mẹ có quyền quyết định con ăn gì. Nếu muốn chia sẻ đồ ăn, cách tự nhiên nhất là mời cả gia đình cùng ăn trong bữa cơm ở nhà.
Muốn hỗ trợ lâu dài cho một bản thì bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu bằng việc hỏi chính quyền xã, trường học hoặc các tổ chức đang hoạt động ở vùng đó xem nhu cầu thật là gì. Cam kết điều bạn làm được và làm qua kênh có giải trình rõ ràng thay vì tự mang hàng lên phát.