Ở thung lũng vùng núi, thứ làm hỏng máy ảnh nhiều nhất không phải cú rơi mà là nước: mưa đến bất chợt, sương mù làm ướt máy như mưa phùn, và hơi nước đọng lại bên trong ống kính khi máy chuyển từ chỗ lạnh sang chỗ ấm. Để lâu, độ ẩm cao còn nuôi mốc trên thấu kính. Cách phòng gọn là luôn có áo mưa cho máy trong tầm tay, cho máy quen nhiệt độ trong túi kín trước khi lấy ra, lau khô và hong máy mỗi tối, và sau chuyến đi cất vào nơi khô.
Bài này dành cho người mang máy ảnh hoặc điện thoại đi thung lũng trong mùa mưa, mùa nồm hay những tháng sương mù. Nó không thay cho hướng dẫn bảo hành của nhà sản xuất: nếu máy đã vào nước nhiều, hãy tắt máy, tháo pin và mang tới nơi có chuyên môn càng sớm càng tốt.
Hiểu ba kiểu nước gây hại cho máy
Nước từ bên ngoài là mưa, sương, nước suối bắn lên. Mặt ngoài máy chịu được một ít, đặc biệt với máy và ống kính có gioăng, nhưng nước có thể len qua các khe nút bấm, nắp pin, nắp thẻ nhớ, ngàm ống kính. Không có máy ảnh thông thường nào chống nước hoàn toàn như máy chuyên dụng; các thuật ngữ như “chống chịu thời tiết” chỉ có nghĩa là chịu được mưa nhẹ, bụi trong thời gian ngắn.
Nước ngưng tụ xuất hiện khi máy lạnh gặp không khí ấm và ẩm. Không khí sát bề mặt máy lạnh đi, hơi nước trong đó đọng thành giọt — giống như cốc nước đá đổ mồ hôi. Ở thung lũng, chuyện này xảy ra khi bạn mang máy từ ngoài trời lạnh lúc sáng sớm vào nhà sàn có bếp lửa, hoặc từ phòng điều hoà ra ngoài trời nóng ẩm. Nước có thể đọng cả bên trong ống kính và thân máy, nơi bạn không lau được.
Độ ẩm kéo dài là thứ âm thầm nhất. Không khí ẩm trong nhiều ngày, máy cất trong ba lô ẩm, túi vải thấm nước — đó là điều kiện cho bào tử nấm mốc phát triển trên thấu kính. Mốc không hiện ra ngay; nó có thể xuất hiện vài tuần sau chuyến đi, khi bạn đã quên mất máy từng bị ẩm.
Phân biệt ba kiểu này giúp bạn chọn cách xử lý đúng: chắn với nước ngoài, cho quen nhiệt độ với nước ngưng tụ, làm khô và cất đúng chỗ với độ ẩm kéo dài.
Khi trời mưa giữa đường
Mưa ở thung lũng có thể đến rất nhanh, đặc biệt những cơn dông chiều mùa hè. Chuẩn bị sẵn giúp bạn chỉ mất vài giây để che máy.
- Áo mưa cho máy loại trùm cả thân và ống kính, có chỗ thò tay vào điều khiển. Một túi nilon sạch có dây chun cũng làm được việc trong tình huống khẩn cấp.
- Loa che nắng lắp sẵn giúp chắn bớt hạt mưa bay vào mặt kính trước.
- Không đổi ống kính, không mở nắp pin hay nắp thẻ khi đang mưa.
- Cất máy vào túi chống nước bên trong ba lô khi mưa to; nhiều ba lô có áo trùm ngoài nhưng không chống được mưa lớn kéo dài.
- Lau nước trên thân máy bằng khăn khô thấm nước tốt trước khi cất, để nước không chảy vào khe.
- Điện thoại: dù có chứng nhận chống nước, nhà sản xuất thường không bảo hành hư hỏng do nước; cổng sạc ướt không nên cắm sạc ngay.
- Ưu tiên an toàn bản thân: mưa to ở thung lũng có thể kéo theo lũ quét, sạt lở. Khi thấy suối đục và dâng nhanh, việc đầu tiên là rời xa bờ suối, không phải lo cho máy.
Nếu bạn muốn chụp cảnh mưa — và mưa trên ruộng bậc thang có vẻ đẹp riêng — hãy đứng dưới mái hiên, chòi canh ruộng, hay dùng ô che riêng cho máy, chứ đừng để máy hứng mưa chỉ vì nghĩ nó “chống chịu thời tiết”.
Chống đọng hơi nước khi đổi nhiệt độ
Cho máy làm quen nhiệt độ trong túi kín. Trước khi mang máy từ ngoài trời lạnh vào nhà ấm, cho máy vào túi nilon có khoá kéo hoặc túi kín, ép bớt không khí, rồi mới mang vào. Hơi nước sẽ đọng ở mặt ngoài túi thay vì trên máy. Chờ khoảng vài chục phút đến một giờ cho máy ấm dần rồi mới mở túi.
Làm ngược lại khi ra ngoài. Sáng sớm từ nhà ấm ra ngoài trời lạnh ít gây đọng sương hơn, nhưng từ phòng có điều hoà ra ngoài trời nóng ẩm mùa hè thì ngược lại. Cho máy vào túi kín trước khi ra, chờ máy ấm lên bằng nhiệt độ ngoài trời rồi mới lấy ra chụp.
Đọng sương trên mặt kính khi chụp đêm. Chụp sao hay phơi sáng lâu ban đêm, mặt kính trước ống kính tỏa nhiệt ra bầu trời và lạnh dần, sương có thể đọng lại sau vài chục phút. Một số người dùng dải sưởi ống kính chạy bằng sạc dự phòng; cách đơn giản hơn là kiểm tra mặt kính định kỳ và lau nhẹ.
Đừng thổi hay lau mạnh khi kính đang mờ. Hơi thở chỉ thêm hơi nước. Lau mạnh khi bề mặt còn lạnh, sương sẽ đọng lại ngay. Kiên nhẫn chờ máy ấm lên là cách hiệu quả nhất.
Thấy hơi mờ bên trong ống kính thì dừng. Nếu sương đọng giữa các thấu kính, đừng tiếp tục chụp hay bật tắt máy liên tục. Để máy nơi khô ráo, thoáng, nhiệt độ ổn định cho tới khi hết mờ hoàn toàn.
Thói quen mỗi tối ở chỗ ở
Mười lăm phút mỗi tối giúp máy qua một chuyến đi dài trong mùa ẩm mà không gặp vấn đề. Ví dụ giả định cho một tối ở homestay nhà sàn:
- Lấy máy và ống kính ra khỏi ba lô, tháo nắp, lau khô bề mặt ngoài bằng khăn sạch.
- Tháo pin và thẻ nhớ, để nắp pin, nắp thẻ mở cho thoáng khí.
- Đặt máy và ống kính ở nơi khô, thoáng, không sát bếp lửa — nhiệt quá cao hay khói bếp đều không tốt cho máy.
- Phơi khô túi vải, dây đeo, áo mưa máy; ba lô ướt thì lộn ra cho thoáng.
- Thay gói hút ẩm trong túi máy nếu gói cũ đã no ẩm; nhiều loại đổi màu khi hết tác dụng.
- Sạc pin, sao chép ảnh ra thiết bị khác để có bản dự phòng.
- Sáng hôm sau, kiểm tra mặt kính trước và sau, lắp lại vào túi kín trước khi ra ngoài trời.
Nhà sàn vùng cao thường ẩm vào mùa mưa, có khi ẩm hơn ngoài trời. Đừng cất máy trong ba lô kín cả đêm khi ba lô vừa đi mưa về; độ ẩm tích tụ trong đó mới là thứ nguy hiểm.
Pin, thẻ nhớ và các bộ phận khác khi lạnh và ẩm
Ngoài ống kính và thân máy, vài bộ phận nhỏ cũng gặp vấn đề ở thung lũng vùng cao.
| Bộ phận | Vấn đề hay gặp | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Pin lithium | Tụt dung lượng nhanh khi lạnh, máy báo hết pin sớm | Giữ pin dự phòng trong túi áo trong; pin “hết” do lạnh thường hồi lại khi được làm ấm |
| Thẻ nhớ | Lỗi đọc ghi khi tiếp xúc ẩm, mất ảnh khi rơi | Dùng hộp đựng thẻ chống nước, sao lưu mỗi tối, không dồn hết ảnh vào một thẻ |
| Màn hình cảm ứng | Kém nhạy khi ướt, khi đeo găng | Lau khô, dùng găng có đầu ngón cảm ứng, chuyển sang nút bấm vật lý |
| Chân máy | Bùn và cát lọt vào khớp, chân kẹt | Rửa bằng nước sạch, lau khô, kéo hết các đoạn chân ra phơi |
| Kính lọc | Hơi nước đọng giữa kính lọc và ống kính | Tháo kính lọc khi về chỗ ở, lau riêng |
| Túi đựng, ba lô | Thấm nước, giữ ẩm nhiều ngày | Phơi khô mỗi tối, dùng túi lót chống nước bên trong |
Pin là thứ dễ khiến bạn bỏ lỡ cảnh đẹp nhất: lên đỉnh săn mây lúc trời còn tối, đứng chờ trong gió lạnh, đúng lúc mặt trời lên thì máy báo hết pin. Giữ ít nhất một viên pin dự phòng sát người là thói quen đơn giản giải quyết được việc này.
Thẻ nhớ là bộ phận thứ hai đáng để ý. Ở thung lũng, bạn có thể ở vài ngày liền không có máy tính, không có sóng để sao lưu lên mạng. Nếu toàn bộ ảnh nằm trên một thẻ duy nhất và thẻ ấy hỏng hay rơi xuống suối, bạn mất cả chuyến đi. Chia ảnh ra vài thẻ dung lượng vừa phải, dùng máy có hai khe thẻ ghi đồng thời nếu có, hoặc mỗi tối chép ảnh sang một ổ lưu trữ nhỏ cắm được vào điện thoại, cất riêng ở túi khác với máy ảnh.
Sau chuyến đi: phòng mốc khi cất máy
Về tới nhà, đừng cất máy ngay vào tủ hay hộp. Lau sạch bụi, bùn bám ở thân máy, ống kính và chân máy. Để máy ở nơi khô thoáng một hai ngày cho hơi ẩm còn sót lại thoát hết. Kiểm tra từng ống kính dưới đèn pin, soi từ phía sau và phía trước, tìm vệt mờ hay sợi mảnh như mạng nhện — dấu hiệu sớm của mốc.
Nấm mốc phát triển khi độ ẩm cao kéo dài, nhiệt độ ấm và có chút bụi hữu cơ làm thức ăn. Khí hậu nhiều vùng ở Việt Nam, nhất là mùa nồm phía Bắc, rất thuận cho mốc. Cách phòng hiệu quả là cất máy trong tủ chống ẩm hoặc hộp kín có gói hút ẩm, giữ độ ẩm bên trong ở mức vừa phải; nhiều người dùng mức khoảng 40 đến 50 phần trăm. Quá khô trong thời gian rất dài cũng không tốt cho một số chi tiết cao su, da.
Máy và ống kính được dùng thường xuyên ít bị mốc hơn đồ để lâu không dùng, vì ánh sáng và luồng không khí khi chụp giúp hạn chế mốc. Nếu có ống kính ít dùng, thỉnh thoảng lấy ra chụp, xoay vòng zoom và lấy nét vài lần.
Nếu đã thấy mốc, đừng tự tháo ống kính ra lau. Mang tới nơi có chuyên môn vệ sinh càng sớm càng tốt, vì mốc để lâu có thể ăn vào lớp phủ thấu kính, để lại vết không xoá được.
Câu hỏi thường gặp
Máy ảnh bị dính mưa có cần tháo pin ngay không?
Nếu máy chỉ dính vài giọt bên ngoài, lau khô là đủ. Nếu nước đã vào nhiều, máy có biểu hiện lạ hay màn hình chập chờn, hãy tắt máy, tháo pin, thẻ nhớ ngay, để máy nơi khô thoáng và mang tới nơi có chuyên môn kiểm tra. Đừng bật lại máy khi chưa chắc bên trong đã khô.
Bỏ máy ướt vào thùng gạo có giúp khô không?
Cách này được truyền miệng nhiều nhưng hiệu quả hạn chế, và bụi gạo có thể lọt vào khe máy. Gói hút ẩm silica trong một hộp kín làm tốt hơn. Với máy đã vào nước nhiều, không có cách tự làm khô nào thay được việc kiểm tra và vệ sinh bên trong.
Máy ảnh có gioăng chống chịu thời tiết có thể chụp dưới mưa to không?
Gioăng giúp chịu mưa nhẹ, sương và bụi trong thời gian ngắn, không phải chống nước hoàn toàn. Mưa to kéo dài vẫn có thể làm nước vào máy, đặc biệt khi ống kính không có gioăng tương ứng. Nên dùng áo mưa cho máy, và nhớ rằng nhiều nhà sản xuất không bảo hành hư hỏng do nước.
Gói hút ẩm dùng được bao lâu?
Tuỳ lượng ẩm trong túi và loại gói. Nhiều loại có hạt đổi màu khi đã no ẩm. Gói silica có thể dùng lại sau khi sấy khô theo hướng dẫn của nhà sản xuất. Trong chuyến đi dài mùa mưa, mang vài gói dự phòng để thay khi cần.
Điện thoại bị đọng hơi nước bên trong camera thì làm gì?
Tắt điện thoại, để nơi khô thoáng, nhiệt độ ổn định cho tới khi hết mờ. Không dùng máy sấy tóc thổi nóng trực tiếp, không sạc khi cổng sạc còn ẩm. Nếu hơi mờ không mất sau một thời gian, có thể nước đã vào sâu, nên mang tới nơi bảo hành kiểm tra.
Có nên dùng túi chống nước loại dùng khi đi biển cho máy ảnh không?
Túi chống nước dạng cuộn miệng rất hợp để cất máy trong ba lô khi qua suối hay mưa to. Túi chụp dưới nước dạng mềm thì khó thao tác và làm ảnh kém sắc; ở thung lũng hiếm khi cần. Một túi cuộn miệng cỡ vừa cho máy và ống kính là đủ cho phần lớn chuyến đi.