Chụp sương mù và biển mây trong thung lũng khó ở ba chỗ: máy đo sáng nhìn thấy một màn trắng nên tự làm tối ảnh thành xám, hệ lấy nét tự động không tìm được độ tương phản để bám vào, và cả khung dễ thành một mảng nhạt không có chiều sâu. Cách xử lý gọn là bù sáng dương cho sương trắng ra, lấy nét vào một vật có cạnh rõ hoặc lấy nét tay, và luôn có một thứ tối màu — đỉnh núi, ngọn cây, mái nhà — đặt cạnh lớp sương để mắt có chỗ so sánh.
Phần chọn mùa săn mây, đọc dự báo một ngày trước và hiểu vì sao sương hình thành đã có bài riêng trong chuyên mục mùa đẹp và chuyên mục hiểu về thung lũng. Ở đây chỉ bàn chuyện cầm máy: đứng ở đâu so với lớp sương, đặt thông số thế nào, chụp mây trôi ra sao, và làm gì để ống kính không phủ một lớp hơi nước đúng lúc cảnh đẹp nhất.
Đứng trên, đứng trong hay đứng dưới lớp sương
Cùng một buổi sáng sương mù, ba vị trí cho ba loại ảnh khác hẳn nhau. Đứng trên lớp sương — ở một đỉnh đồi, đèo, chòi canh cao hơn mặt sương — bạn thấy biển mây trắng lấp đầy thung lũng, các đỉnh núi nhô lên như đảo. Đây là loại ảnh người ta hay gọi là săn mây ở những nơi như Tà Xùa (Sơn La) hay các đỉnh quanh Sa Pa, và nó chỉ có khi lớp sương nằm thấp hơn chỗ bạn đứng.
Đứng trong lớp sương, tầm nhìn chỉ còn vài chục mét, mọi thứ ở xa tan vào màu trắng. Đây là lúc chụp những cảnh tối giản: một cây đơn độc, một người đi trên bờ ruộng mờ dần, một chiếc cầu tre biến mất ở nửa chừng. Ảnh loại này không cần cảnh hùng vĩ, chỉ cần một chủ thể rõ hình dạng ở gần.
Đứng dưới hoặc ở mép lớp sương, khi sương bắt đầu tan và bốc lên, nắng xuyên qua tạo những tia sáng chéo giữa các thân cây, khói bếp và hơi sương quyện lại trên mái nhà. Khoảnh khắc này thường ngắn, đến khi mặt trời đủ ấm để làm tan lớp sương mỏng ở đáy thung lũng.
Biết trước mình muốn loại ảnh nào giúp bạn quyết định đi lên đỉnh từ lúc trời còn tối hay ở lại bản. Nếu không chắc lớp sương sẽ nằm cao hay thấp, hãy chọn chỗ đứng có thể đi lên đi xuống nhanh, chẳng hạn một con đường đèo có vài khúc cua ở các độ cao khác nhau.
Phơi sáng: vì sao ảnh sương bị xám và cách sửa
Máy đo sáng muốn mọi thứ thành màu xám trung tính. Hệ đo sáng của máy ảnh và điện thoại được thiết kế để đưa độ sáng trung bình của khung về mức xám giữa. Khi khung toàn sương trắng, máy tưởng cảnh quá sáng và giảm phơi sáng, nên sương trắng thành xám bẩn. Đây là lỗi kinh điển giống như chụp tuyết.
Bù sáng dương khoảng một đến hai nấc. Trên máy ảnh, chỉnh bù trừ phơi sáng sang dương, thường trong khoảng +0,7 đến +1,7 tuỳ lượng sương trong khung. Trên điện thoại, chạm vào màn hình rồi kéo thanh độ sáng lên. Chụp thử rồi xem biểu đồ histogram: phần lớn dữ liệu nên dồn về bên phải nhưng không dính sát mép.
Giữ chi tiết vùng sáng nhất. Khi mặt trời mọc ngay sau lớp sương, vùng sáng quanh mặt trời rất dễ cháy. Bật cảnh báo vùng cháy sáng trên máy, chấp nhận để đỉnh núi tối thành bóng đen thay vì làm cháy cả bầu trời. Nếu chênh lệch quá lớn, chụp nhiều khung với mức phơi sáng khác nhau để ghép sau.
Chụp RAW nếu có thể. Định dạng RAW giữ nhiều dữ liệu ở vùng sáng và vùng tối hơn JPEG, đặc biệt hữu ích với cảnh có tông màu gần nhau như sương. Bạn có thể kéo lại độ tương phản, màu xanh lạnh hay hồng ấm của bình minh mà không bị vỡ dải màu.
Đừng lạm dụng thanh khử sương khi chỉnh ảnh. Phần mềm chỉnh ảnh thường có công cụ khử mờ, khử sương. Kéo mạnh sẽ biến lớp sương mềm thành mảng xám lốm đốm và làm viền núi có quầng. Sương là chủ đề của bức ảnh; mục tiêu là làm nó trong và có hình, chứ không phải xoá nó.
Lấy nét khi mọi thứ mờ đi
Lấy nét tự động hoạt động bằng cách tìm độ tương phản hoặc pha của các cạnh trong khung. Sương mù xoá bớt cạnh, nên ống kính hay chạy tới chạy lui mà không chốt được, nhất là khi điểm lấy nét rơi vào một vùng trắng. Có ba cách xử lý tuỳ tình huống.
Cách thứ nhất là chọn điểm lấy nét đơn và đặt nó lên một vật có cạnh rõ: mép mái nhà, thân cây, sống núi tối màu nổi trên nền sương. Khi đã chốt, khoá nét lại rồi bố cục. Cách thứ hai là lấy nét tay, phóng to hình trên màn hình tới vùng có chi tiết rồi xoay vòng lấy nét tới khi cạnh sắc nhất. Nhiều máy có tính năng tô viền vùng nét, rất hữu ích lúc trời còn tối.
Cách thứ ba dành cho cảnh rộng có tiền cảnh: lấy nét vào khoảng một phần ba từ tiền cảnh tới xa cảnh, đóng khẩu khoảng f/8 đến f/11 để cả hai đều đủ nét. Đóng khẩu nhỏ hơn nữa không giúp nhiều mà làm ảnh mềm đi do nhiễu xạ, và còn buộc bạn dùng tốc độ chậm hơn trong khi trời đang tối.
Một lưu ý dễ bỏ qua: với ống tele dài chụp các lớp núi xa, khoảng cách tới chủ thể gần như vô cực, nhưng nhiều ống kính có thể xoay quá điểm vô cực. Đừng vặn hết vòng nét về một phía rồi yên tâm; hãy kiểm tra lại trên ảnh phóng to.
Bố cục cho cảnh sương: xếp lớp và tìm điểm tối
Sương làm các vật ở xa nhạt dần theo khoảng cách, hiện tượng mà hoạ sĩ gọi là phối cảnh khí quyển. Đó là công cụ tạo chiều sâu mạnh nhất bạn có trong buổi sáng ấy.
- Xếp lớp núi bằng ống tele. Từ một chỗ cao, nhìn về phía những dãy núi nối tiếp nhau, mỗi dãy nhạt hơn dãy trước một chút. Ống tele nén các lớp lại, tạo một dải tông màu từ đậm tới nhạt.
- Đặt một điểm tối làm neo. Ngọn cây, đỉnh núi, mái nhà hay người đứng ở gần tạo độ tương phản với lớp sương; thiếu nó, ảnh dễ thành một mảng trắng vô hướng.
- Chụp ngược sáng có chủ đích. Khi mặt trời còn thấp sau lớp sương, các tia sáng xuyên qua cây và khói tạo những đường chéo. Che phần mặt trời trực tiếp bằng một nhánh cây để tránh lóa.
- Để chừa khoảng trống. Ảnh sương hợp với bố cục tối giản: chủ thể nhỏ, phần còn lại là sương. Đừng cố nhét thêm chi tiết.
- Theo dõi lớp sương dịch chuyển. Biển mây không đứng yên; nó dâng lên, rút xuống, tràn qua yên ngựa giữa hai đỉnh. Chụp cùng một khung cách nhau vài phút, bạn sẽ có những bức khác hẳn nhau.
- Đổi khung dọc khi sương tràn qua đèo. Dòng mây đổ xuống từ một yên ngựa hợp với khung dọc và tốc độ chậm.
Màu sắc cũng thay đổi rất nhanh: trước bình minh sương có sắc xanh lam, lúc mặt trời vừa lên thì hồng, cam, sau đó trắng dần. Nhiều người dọn máy ngay khi mặt trời lên cao một chút và bỏ lỡ quãng sương tan, nắng xuyên ngang thung lũng — quãng có tia sáng đẹp nhất.
Phơi sáng lâu cho mây trôi: thông số khởi đầu
Khi biển mây chuyển động chậm, tốc độ chụp vài giây đến vài chục giây biến nó thành một dòng chảy mềm. Bảng dưới là điểm khởi đầu, không phải công thức; bạn chụp thử rồi chỉnh theo tốc độ mây thực tế.
| Tình huống | Tốc độ khởi đầu | Thiết bị cần | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Trước bình minh, trời còn tối | Khoảng 2–15 giây | Chân máy, hẹn giờ hoặc điều khiển từ xa | Thường không cần kính giảm sáng |
| Bình minh, mây trôi nhanh | Khoảng 1–4 giây | Chân máy, có thể dùng kính giảm sáng nhẹ | Chụp nhiều khung, chọn khung dòng mây đẹp |
| Sau bình minh, trời sáng | Khoảng 5–30 giây | Kính giảm sáng loại mạnh | Đo sáng trước khi gắn kính, rồi tính tốc độ |
| Điện thoại không có chế độ phơi sáng lâu | Dùng chế độ ảnh động hoặc chụp đêm | Kê điện thoại trên đá, dùng hẹn giờ | Kết quả kém mềm hơn nhưng vẫn thấy dòng chảy |
Trên đỉnh đèo thường có gió. Chân máy nhẹ rung theo gió sẽ làm hỏng cả khung phơi sáng lâu: hạ thấp chân máy, không kéo cột giữa, treo ba lô vào móc dưới cột nếu có, và đứng chắn gió bên cạnh.
Phơi sáng lâu không phải lúc nào cũng đẹp hơn. Biển mây chụp nhanh giữ được hình khối của từng lớp mây; chụp chậm thì mây thành mặt nước mịn. Hãy chụp cả hai rồi chọn.
Giữ máy và người khô ráo trong sương
Sương mù là những giọt nước rất nhỏ lơ lửng. Đứng trong sương nửa tiếng, máy ảnh và áo khoác ướt như vừa qua mưa phùn.
- Đọng sương trên ống kính: khi máy lạnh từ đêm được mang vào không khí ẩm ấm hơn, hơi nước ngưng lại trên mặt kính. Để máy làm quen nhiệt độ ngoài trời trong túi kín vài chục phút trước khi lấy ra.
- Lau đúng cách: mang hai ba khăn sợi nhỏ sạch trong túi kín, lau nhẹ từ giữa ra. Không dùng áo hay giấy ăn, dễ để lại vệt và xước lớp phủ.
- Loa che nắng: gắn loa che cho ống kính để chắn bớt hạt sương bay trực tiếp vào mặt kính trước.
- Pin: sáng sớm trên đỉnh có thể lạnh tới mức pin tụt nhanh. Giữ pin dự phòng trong túi áo trong, sát người.
- Người: áo khoác chống gió, găng tay mỏng còn bấm được nút, đèn đội đầu để đi lên đỉnh lúc trời tối. Đi theo lối mòn quen, có người địa phương dẫn nếu chưa từng tới.
- Đường xuống: sương làm đá và cỏ trơn. Cất máy vào ba lô khi đi xuống dốc, giữ hai tay rảnh.
Lớp sương dày cũng có thể không tan cả buổi sáng. Khi đó bạn không có biển mây nhưng có cơ hội chụp những cảnh sương trong bản — điều nhiều người bỏ đi quá sớm nên không thấy.
Câu hỏi thường gặp
Biển mây và sương mù trong thung lũng có phải là một không?
Về bản chất thì gần giống nhau: đều là những giọt nước nhỏ lơ lửng. Gọi là sương mù khi bạn đứng trong nó, gọi là biển mây khi bạn đứng trên cao nhìn xuống lớp đó. Với người chụp ảnh, khác biệt quan trọng là vị trí đứng so với lớp sương, vì nó quyết định loại ảnh bạn có.
Chụp biển mây cần ống kính gì?
Một ống góc rộng để lấy cả biển mây và bầu trời, cộng một ống tele vừa để cắt từng đỉnh núi nhô lên hoặc xếp lớp núi xa. Nếu chỉ mang được một ống, ống zoom tiêu chuẩn đủ dùng. Điện thoại có ống tele cũng chụp xếp lớp núi khá tốt khi trời đủ sáng.
Có nên dùng chế độ HDR khi chụp sương mù không?
Có thể dùng khi mặt trời nằm trong khung và chênh lệch sáng tối quá lớn. Nhưng với cảnh sương thuần, tông màu đã gần nhau, HDR mạnh dễ làm ảnh xám phẳng và có quầng quanh sống núi. Hãy thử cả hai và so sánh trên màn hình ở chế độ phóng to.
Làm sao biết lớp sương sẽ nằm thấp hơn chỗ mình đứng?
Không có cách nào chắc chắn. Đêm trời quang, gió lặng, độ ẩm cao sau một ngày mưa thường cho sương dày ở đáy thung lũng. Hỏi người địa phương hôm trước sương lên tới đâu, và chọn chỗ đứng có thể đổi độ cao nhanh. Bài về săn mây trong chuyên mục mùa đẹp có hướng dẫn đọc dự báo chi tiết hơn.
Chụp sương mù bằng điện thoại thì chỉnh gì?
Chạm vào vùng sương để máy lấy nét và đo sáng ở đó, rồi kéo thanh phơi sáng lên một chút để sương trắng ra. Tắt đèn flash vì flash chiếu vào sương sẽ làm sáng các hạt nước gần ống kính. Lau ống kính điện thoại thường xuyên, vì chỉ một lớp hơi nước mỏng cũng làm ảnh mờ đục.
Ảnh sương mù bị nhiễu hạt nhiều thì xử lý thế nào?
Nhiễu hạt thường lộ rõ ở những mảng màu đều như sương. Hãy dùng ISO thấp và chân máy thay vì đẩy ISO. Khi chỉnh ảnh, giảm nhiễu vừa phải, chỉ tác động lên kênh màu trước rồi mới tới độ sáng. Ảnh hơi thiếu sáng lúc chụp rồi kéo sáng lên sẽ nhiễu hơn ảnh phơi sáng đủ từ đầu.