Ruộng bậc thang mùa nước đổ chỉ thành một chuỗi gương khi hội đủ ba điều: mặt nước lặng, bầu trời có màu hoặc có mây để phản chiếu, và bạn đứng ở góc nhìn để mặt nước phản xạ đúng mảng trời ấy. Thiếu một trong ba, ảnh chỉ còn những mảng nước xám bạc với bờ ruộng đen. Giờ hay có đủ ba điều nhất là quãng trước và sau bình minh, cùng quãng hoàng hôn và giờ xanh sau đó, khi gió thung lũng thường yếu đi.
Mùa nước đổ ở các vùng ruộng bậc thang phía Bắc thường rơi vào khoảng tháng 4 đến tháng 6, lệch theo độ cao và theo từng năm; chuyên mục mùa đẹp đã có bài lịch chi tiết. Bài này tập trung vào chuyện chụp: vật lý của phản chiếu, chọn sườn và giờ, cách dùng kính phân cực sao cho không xoá mất chính cái gương bạn tới để chụp, và cách giữ chi tiết khi mặt nước sáng gấp nhiều lần bờ đất.
Mặt nước phản chiếu theo góc nào
Mặt nước lặng hoạt động như một tấm gương nằm ngang: góc tới bằng góc phản xạ. Khi bạn đứng trên cao nhìn xuống một thửa ruộng, thứ bạn thấy trong nước là mảng trời nằm đối xứng với mắt bạn qua mặt nước. Nhìn gần như thẳng đứng xuống, bạn thấy mảng trời ngay trên đầu; nhìn xiên ra xa, bạn thấy mảng trời gần đường chân trời phía trước.
Hệ quả thực tế là để có ruộng nước ánh màu hồng cam của hoàng hôn, bạn phải nhìn về phía có bầu trời màu đó — tức là nhìn về phía mặt trời lặn, hoặc về phía mây đang được nắng chiều nhuộm màu. Đứng quay lưng lại mặt trời lúc hoàng hôn, mặt nước phản chiếu mảng trời phía đông đã chuyển xanh xám, ít màu hơn hẳn.
Một hệ quả nữa: mặt nước càng nhìn xiên thì phản xạ càng mạnh, nhìn càng gần thẳng đứng thì càng thấy xuyên xuống đáy bùn. Đó là lý do những thửa ruộng ở xa trong khung thường sáng như gương còn những thửa ngay dưới chân lại tối, lộ màu bùn và mạ. Biết điều này, bạn có thể đứng thấp hơn một chút để các thửa gần cũng phản chiếu, hoặc chủ động dùng sự tương phản gần tối xa sáng làm bố cục.
Mặt nước chỉ là gương khi lặng. Một cơn gió nhẹ cũng làm gợn mặt nước và phá vỡ hình phản chiếu thành những vệt mờ. Gió thung lũng ban ngày thường thổi mạnh nhất vào buổi trưa và đầu chiều, yếu đi vào sáng sớm và chạng vạng — thêm một lý do để chụp ruộng nước vào hai đầu ngày.
Kính phân cực: công cụ hai mặt với ruộng nước
Kính phân cực làm gì. Ánh sáng phản xạ từ mặt nước và lá cây bị phân cực một phần. Kính phân cực tròn gắn trước ống kính, khi xoay, có thể chặn bớt phần ánh sáng đó. Kết quả là giảm chói, trời xanh đậm hơn, lá cây bão hoà hơn, và có thể nhìn xuyên mặt nước thấy đáy.
Vì sao nó có thể xoá mất cái gương. Phản chiếu bầu trời trên ruộng nước chính là ánh sáng phân cực mà kính chặn đi. Xoay kính tới mức tác dụng mạnh nhất, nhiều thửa ruộng sẽ chuyển từ gương bạc sang màu bùn nâu tối. Nếu mục tiêu của bạn là ảnh phản chiếu, đó là kết quả ngược.
Dùng nó để chọn mức phản chiếu. Cách dùng đúng là vừa nhìn qua ống ngắm hoặc màn hình vừa xoay kính chậm. Ở một góc xoay, mặt nước sáng nhất; ở góc khác, chói trên lá và trên mặt nước gần giảm đi trong khi thửa xa vẫn còn phản chiếu. Chọn góc cho đúng thứ bạn muốn, không mặc định xoay tới kịch.
Tác dụng phụ với ống góc rộng. Hiệu ứng phân cực mạnh nhất ở hướng vuông góc với mặt trời. Với ống góc rộng, một phía khung có thể bị trời xanh đậm còn phía kia nhạt, tạo dải màu không đều. Ruộng nước cũng vậy: một nửa khung sáng, một nửa tối. Nếu thấy hiện tượng đó, giảm tác dụng hoặc bỏ kính.
Mất sáng. Kính phân cực ăn khoảng một đến hai nấc sáng. Lúc giờ xanh, khi bạn đã phải dùng tốc độ chậm, thường nên tháo kính ra cho đỡ phải dùng ISO cao.
Chọn giờ và hướng nhìn cho ảnh ruộng nước
Giờ nêu dưới đây chỉ là trình tự ánh sáng trong một ngày; mốc phút thực tế phụ thuộc mùa, vĩ độ và núi che quanh thung lũng. Hãy xem giờ mặt trời mọc, lặn của đúng ngày và trừ hao thêm cho dãy núi.
| Thời điểm | Bầu trời và mặt nước | Hướng nhìn gợi ý | Ghi chú kỹ thuật |
|---|---|---|---|
| Giờ xanh trước bình minh | Trời xanh tím, nước ánh xanh dịu, bản làng còn đèn | Về phía đông hoặc phía trời có màu | Chân máy, tốc độ vài giây, ISO thấp |
| Bình minh | Mây hồng cam, nước bắt màu mạnh nhất | Về phía mặt trời mọc hoặc mây được chiếu | Vùng gần mặt trời dễ cháy, cân lại bằng kính chia nửa hoặc chụp nhiều khung |
| Nắng sớm | Nắng xiên rọi lên bờ ruộng, mặt nước phản chiếu trời xanh | Chéo với hướng nắng | Bắt đầu có gió nhẹ, chụp nhanh |
| Giữa trưa | Trời trắng, nước chói, gió nhiều | Ít đáng chụp toàn cảnh | Chụp chi tiết: người cấy, mạ non, trâu kéo bừa |
| Hoàng hôn | Mây phía tây nhuộm màu, sườn đối diện còn nắng cuối | Về phía tây nếu sườn ruộng quay về hướng đó | Mặt trời khuất núi sớm hơn giờ lặn chính thức |
| Giờ xanh sau hoàng hôn | Nước sáng hơn sườn đồi, đèn bản bật | Về phía còn sáng của bầu trời | Thời gian đẹp ngắn, dựng máy trước |
Vì cần nhìn về phía có màu, sườn ruộng bạn chọn phải nằm giữa bạn và mảng trời ấy. Muốn chụp hoàng hôn trên ruộng nước, hãy tìm sườn mà khi đứng nhìn nó bạn đang quay mặt về phía tây. Khảo sát điều này từ chiều hôm trước giúp bạn khỏi phải chạy lòng vòng khi màu trời đang lên.
Giữ chi tiết khi mặt nước sáng hơn bờ ruộng nhiều lần
Trong một khung ảnh ruộng nước lúc hoàng hôn, mặt nước phản chiếu bầu trời sáng gần như bầu trời, còn bờ ruộng và sườn đồi thì tối hơn nhiều. Máy ảnh không ghi được trọn khoảng chênh lệch ấy trong một lần chụp nếu nó quá lớn, nên bạn phải chọn: giữ chi tiết mặt nước và chấp nhận bờ ruộng tối, hay mở sáng bờ ruộng và để mặt nước cháy trắng.
Với ảnh ruộng nước, nguyên tắc thường dùng là ưu tiên giữ chi tiết vùng sáng. Mặt nước cháy trắng mất hết màu trời, là phần không cứu lại được; bờ ruộng hơi tối thì còn có thể kéo sáng khi chỉnh ảnh, nhất là khi chụp RAW. Bật cảnh báo vùng cháy, giảm phơi sáng tới khi những thửa sáng nhất vừa hết nhấp nháy.
Nếu chênh lệch vẫn quá lớn, có hai cách. Kính giảm sáng chia nửa đặt phần tối ở trên che trời, nhưng ruộng bậc thang trải từ trên xuống dưới khung nên ranh giới khó đặt thẳng — kính này hợp hơn khi có đường chân trời rõ. Cách linh hoạt hơn là chụp liên tiếp ba đến năm khung chênh nhau một nấc sáng trên chân máy, rồi ghép lại bằng phần mềm. Nhiều điện thoại tự làm việc này trong chế độ HDR.
Một mẹo nhỏ: những vệt mạ non đã cấy trên mặt nước tạo ra hoa văn chấm đều, rất đẹp khi nhìn bằng ống tele lúc nắng xiên. Chi tiết ấy chỉ còn trong ảnh nếu bạn không để mặt nước cháy.
Người, trâu và đời sống trên ruộng nước
Mùa nước đổ không chỉ có gương nước. Đó là mùa làm việc bận rộn nhất trong năm của bà con: dẫn nước, cày bừa, nhổ mạ, cấy. Ảnh có người làm việc thường kể chuyện tốt hơn ảnh phong cảnh trống.
- Chụp từ xa bằng ống tele để không làm gián đoạn công việc; người cấy cúi trên mặt nước sáng tạo ra hình bóng rất rõ.
- Đường bừa và vệt chân trâu trên mặt ruộng vừa làm đất tạo hoa văn khác hẳn ruộng đã cấy.
- Xin phép khi tới gần, nhất là khi người đó nhìn rõ mặt. Đừng bảo bà con làm lại một động tác để chụp cho đẹp.
- Đừng lội vào ruộng đã cấy hay đứng lên bờ đang giữ nước; một bờ ruộng vỡ có thể làm mất nước cả chuỗi ruộng phía dưới.
- Giữ khoảng cách với trâu đang làm việc, nhất là khi có trẻ nhỏ trong nhóm của bạn.
- Không bay flycam sát đầu người đang làm ruộng; tiếng ồn làm trâu hoảng và người làm khó chịu.
Khi đã ở trong bản vài ngày, hỏi chủ nhà xem ruộng nhà ai sắp cấy, bạn có thể được giới thiệu tới xem từ bờ. Đó cũng là cách học được nhiều nhất về mùa nước đổ: nước đi từ mương nào, vì sao bậc trên cấy trước, vì sao có thửa còn để khô.
Một buổi chiều chụp ruộng nước
Ví dụ giả định cho một buổi chụp hoàng hôn ở một sườn ruộng quay về hướng tây:
- Đến điểm đứng trước giờ mặt trời khuất núi ít nhất bốn mươi lăm phút, dựng chân máy chắc, kiểm tra thăng bằng.
- Chụp vài khung thử khi nắng còn trên sườn để chọn bố cục; nhớ chừa khoảng cho bầu trời phản chiếu trong nước.
- Xoay kính phân cực để chọn mức phản chiếu; khi nắng tắt khỏi sườn, tháo kính ra.
- Khi mây phía tây bắt đầu đổi màu, giảm phơi sáng để giữ chi tiết mặt nước, chụp liên tục vì màu thay đổi theo từng phút.
- Sau khi mặt trời lặn hẳn, giữ nguyên vị trí thêm hai mươi đến ba mươi phút cho giờ xanh và đèn bản.
- Thu dọn bằng đèn đội đầu, đi chậm trên đường đất và bờ ruộng ướt.
Nếu hôm đó trời trắng đục không màu, bạn vẫn có ảnh: chuyển sang tông đen trắng, chơi với hình học của bờ ruộng sẫm trên nền nước bạc. Đó là kiểu ảnh không cần hoàng hôn đẹp.
Câu hỏi thường gặp
Mùa nước đổ chỉ kéo dài bao lâu ở một thửa ruộng?
Ở mỗi thửa, quãng mặt nước trống còn soi được bóng thường chỉ vài ngày đến khoảng một vài tuần, từ khi đổ nước tới khi mạ cấy dày và lên xanh. Cả vùng thì kéo dài hơn vì bậc thấp, bậc cao, bản này bản kia cấy lệch nhau. Hãy hỏi người địa phương trước vài ngày để biết những sườn nào đang có nước.
Không có kính phân cực thì chụp ruộng nước có được không?
Hoàn toàn được. Thực tế với ảnh phản chiếu, nhiều người không dùng kính phân cực để giữ trọn cái gương. Kính hữu ích hơn khi bạn muốn giảm chói ở những thửa gần, làm lá mạ xanh hơn hoặc chụp ban ngày. Hãy ưu tiên chân máy và giờ chụp đúng trước.
Chụp ruộng nước bằng điện thoại cần lưu ý gì?
Chạm vào vùng mặt nước sáng nhất để máy đo sáng ở đó và kéo phơi sáng giảm một chút, giữ được màu trời trong nước. Bật HDR khi mặt trời nằm trong khung. Kê điện thoại lên đá hoặc dùng chân máy mini vào giờ xanh để ảnh khỏi nhoè. Lau ống kính vì sáng sớm hơi nước đọng nhiều.
Vì sao ảnh mặt nước bị gợn và mờ?
Thường là do gió. Ngay cả gió rất nhẹ cũng làm gợn mặt nước và phá vỡ hình phản chiếu. Hãy chờ những khoảnh khắc gió lặng, thường vào sáng sớm và chạng vạng. Nếu dùng tốc độ chậm vài giây, gợn nhỏ sẽ được làm mịn và mặt nước trông phẳng hơn, đổi lại mất chút độ sắc của hình phản chiếu.
Chụp ruộng nước giữa trưa có ổn không?
Toàn cảnh giữa trưa thường không đẹp vì trời trắng, nước chói và gió nhiều. Nhưng đó là lúc tốt để chụp chi tiết đời sống: người cấy, trâu bừa, mạ non chụp gần, nước chảy qua các bậc. Nên để dành sức cho buổi sáng sớm và chiều muộn, giữa trưa nghỉ ngơi và trò chuyện với bà con.
Có nên đi chụp mùa nước đổ vào những ngày mưa không?
Mưa nhỏ có thể cho mây đẹp vắt ngang sườn núi sau cơn mưa, nhưng mưa to làm đường đất trơn, sạt lở và nước suối dâng. Mùa nước đổ cũng là đầu mùa mưa ở vùng núi phía Bắc. Theo dõi cảnh báo thời tiết, hỏi chủ nhà về đường đi và sẵn sàng bỏ một buổi chụp nếu trời xấu.