Chợ phiên vùng cao là chợ họp theo phiên, không họp hằng ngày: có chợ họp vào một ngày cố định trong tuần, có chợ họp theo chu kỳ ngày riêng của vùng. Người dân từ các bản xung quanh đi bộ, đi xe máy, dắt ngựa đến từ sáng sớm; chợ đông nhất từ khoảng bảy, tám giờ đến gần trưa rồi thưa dần. Muốn đi chợ phiên, bạn cần hỏi đúng ngày phiên của nơi mình đến và đến sớm.
Chợ phiên không chỉ là nơi mua bán. Đó là nơi người trong vùng gặp nhau sau một tuần làm nương, nơi thanh niên hẹn hò, nơi người già ngồi uống rượu kể chuyện. Bài này giúp bạn đi chợ như một người khách biết điều: đến lúc nào, xem gì, mua gì, mặc cả và chụp ảnh ra sao.
Chợ phiên họp theo lịch nào
Không có một lịch chung cho mọi chợ phiên. Nhiều chợ lớn ở vùng cao phía Bắc đã chuyển sang họp cố định vào một ngày trong tuần, thuận tiện cho khách và cho người buôn bán. Ví dụ quen thuộc là chợ phiên Bắc Hà (Lào Cai) thường họp sáng chủ nhật, chợ Cán Cấu gần đó thường họp vào thứ bảy. Chợ phiên ở vùng Đồng Văn, Mèo Vạc thuộc Tuyên Quang hiện nay (Hà Giang cũ) cũng rất nổi tiếng; bài này tập trung vào cách đi chợ phiên nói chung ở các vùng thung lũng.
Một số chợ nhỏ hơn vẫn họp theo chu kỳ riêng của vùng, có nơi tính theo ngày âm lịch, có nơi theo chu kỳ vài ngày một phiên. Vì vậy ngày phiên có thể trôi so với thứ trong tuần. Ngoài ra, phiên chợ có thể nghỉ hoặc dời vào dịp Tết, khi có lễ của bản hoặc khi thời tiết xấu.
Cách chắc chắn nhất là hỏi chủ homestay hoặc người dẫn đường ở gần chợ vài ngày trước. Thông tin trên mạng nhiều khi từ những năm trước; chợ đã đổi ngày mà bài viết cũ vẫn còn. Nếu chuyến đi của bạn linh hoạt, hãy xếp lịch xoay quanh ngày phiên thay vì cố tìm một chợ phiên khớp với lịch sẵn có.
Một phiên chợ thường có những gì
Khu nông sản. Rau, măng, nấm, gạo nếp, ngô, đậu, gia vị như thảo quả, hạt dổi, mắc khén tuỳ vùng. Đây là khu người bán là chính người trồng, mang tới từng gùi nhỏ.
Khu thổ cẩm và đồ thủ công. Vải lanh, vải chàm, khăn, váy áo, túi thêu, dao, gùi đan. Có hàng làm tay, có hàng sản xuất công nghiệp bán lẫn; bài riêng trên Thung Lũng nói về cách phân biệt.
Khu đồ dùng. Nồi niêu, nông cụ, dép nhựa, quần áo may sẵn, điện thoại, thuốc lá. Phần này cho thấy chợ phiên là chợ của người dân chứ không phải chợ cho khách.
Khu gia súc. Ở nhiều chợ lớn có khu bán trâu, bò, ngựa, lợn, gà. Người mua xem răng, xem dáng con vật, mặc cả rất lâu. Khu này thường ở rìa chợ và họp từ rất sớm.
Góc gặp gỡ. Ngoài mua bán, chợ phiên là nơi họ hàng ở các bản xa gặp nhau, trao tin tức, hẹn ngày cưới hỏi, ngày làm nhà. Thanh niên đi chợ cũng là đi gặp bạn bè. Khách nhìn thấy những nhóm người đứng trò chuyện rất lâu bên vệ đường — đó cũng là chợ.
Khu sửa chữa, dịch vụ. Thợ rèn sửa dao, thợ sửa xe máy, thợ sửa điện thoại, người cắt tóc ngay bên lề chợ. Những góc này ít khách để ý nhưng cho thấy rõ nhịp sống của vùng.
Khu ăn uống. Những chảo thắng cố của người H'Mông, bát phở, bánh, rượu ngô bán theo can. Người đi chợ ngồi quây quanh bàn gỗ, uống rượu, ăn sáng, trò chuyện. Đây là phần nhiều khách nhớ nhất.
Đi chợ phiên: lịch một buổi sáng gợi ý
Ví dụ giả định cho một buổi sáng ở một chợ phiên lớn, khi bạn ngủ ở thị trấn hoặc bản gần đó:
- Dậy khoảng năm, sáu giờ. Chuẩn bị áo ấm vì sáng sớm ở chợ vùng cao thường lạnh, có sương.
- Đến chợ trước bảy giờ, đi một vòng quanh rìa chợ để nhìn người dân kéo về, khu gia súc đang họp.
- Ăn sáng ở khu ăn uống, ngồi chung bàn với người địa phương nếu còn chỗ. Đây là lúc dễ trò chuyện nhất.
- Đi chậm qua từng khu, xem trước, chưa mua ngay. Ghi nhớ những sạp bạn thích.
- Mua sau khi đã đi một vòng, mặc cả nhẹ nhàng, trả tiền mặt.
- Rời chợ trước trưa, khi người dân bắt đầu gánh hàng về. Nếu đi xe máy, chờ dòng xe thưa bớt rồi mới đi, đoạn đường quanh chợ lúc tan rất đông.
Mang tiền mặt mệnh giá nhỏ. Nhiều người bán ở chợ phiên không dùng chuyển khoản, và đưa tờ tiền lớn cho một bà cụ bán rau khiến bà phải đi đổi khắp chợ.
Mua bán và mặc cả cho công bằng
Mặc cả ở chợ phiên là bình thường, nhưng mặc cả với ai và mặc cả thế nào cần chừng mực. Với người bán hàng nông sản, rau, măng — thường là phụ nữ từ các bản quanh đó mang tới vài bó, vài cân — mức giá đã thấp, mặc cả thêm chỉ được vài đồng mà người bán phải đi bộ cả buổi sáng để tới chợ. Trả đúng giá họ nói thường là lựa chọn hợp lý.
Với hàng thổ cẩm, đồ thủ công giá trị cao hơn, mặc cả là một phần của việc mua bán. Hỏi giá, trả một mức bạn thấy hợp, nếu không thoả thuận được thì cảm ơn và đi tiếp. Đừng mặc cả rồi không mua, đừng chê hàng để ép giá, đừng so với giá ở thành phố. Món đồ thêu tay có thể là công sức nhiều tháng của một người phụ nữ.
Một thói quen tốt là hỏi người bán món đồ được làm thế nào, ai làm. Câu chuyện đó vừa giúp bạn biết món hàng có phải đồ làm tay không, vừa cho người bán cảm giác được tôn trọng. Không hiểu tiếng, có thể nhờ người dẫn đường hỏi giúp.
Những thứ không nên mua ở chợ phiên
Một số mặt hàng xuất hiện ở chợ phiên nhưng mua về có thể vi phạm pháp luật, gây hại sức khoẻ hoặc tiếp tay cho tàn phá rừng:
- Động vật hoang dã còn sống hoặc đã chết, thịt thú rừng, bộ phận động vật như sừng, vảy, mật, nanh. Nhiều loài được pháp luật bảo vệ, mua bán là vi phạm.
- Rượu ngâm động vật hoang dã, rượu ngâm rắn, tắc kè không rõ nguồn gốc.
- Cây lan rừng, cây cảnh đào từ rừng, gỗ quý, nấm và dược liệu rừng không rõ nguồn gốc. Việc khai thác những thứ này góp phần làm cạn kiệt rừng đầu nguồn.
- Thuốc "gia truyền" bán không có nhãn, không rõ thành phần, quảng cáo chữa bách bệnh. Không dùng thay cho thuốc theo chỉ định của bác sĩ.
- Đồ cổ, đồ trang sức bạc cũ được nói là "đồ gia truyền của dòng họ". Có thể là hàng giả, cũng có thể là vật có ý nghĩa với gia đình người bán mà họ phải bán vì hoàn cảnh.
Không mua những thứ trên là cách đơn giản nhất để khách du lịch không tạo thêm nhu cầu cho buôn bán động vật hoang dã và khai thác rừng ở chính những thung lũng mình yêu thích.
Chụp ảnh và cư xử giữa phiên chợ
Chợ phiên là nơi rất "ăn ảnh": màu áo, khói bếp, người dắt ngựa, những gánh hàng. Nhưng đó là nơi người dân đang mua bán, không phải đang tạo dáng. Chụp toàn cảnh từ chỗ cao, từ rìa chợ thường không sao. Chụp cận một người thì hỏi trước; nếu đứng lâu trước sạp hàng để chụp, mua một thứ gì đó của người bán là cách cảm ơn tự nhiên.
Đừng chặn lối đi để chụp. Lối đi trong chợ hẹp, người gánh hàng nặng, người dắt ngựa, xe máy chở hàng đi qua liên tục. Khách đứng giữa lối chụp ảnh là một trong những điều người đi chợ khó chịu nhất.
Ở khu ăn uống, nếu ngồi chung bàn, chào người ngồi cạnh. Nếu được mời một chén rượu, nhận hay từ chối theo cách lịch sự như khi ở nhà dân. Không chụp người đang say, người đang ăn khi chưa được đồng ý.
Giữ đồ đạc cẩn thận như ở bất kỳ nơi đông người nào: điện thoại, ví để trong túi kéo khoá phía trước, ba lô đeo trước ngực khi chen qua đoạn đông.
Chợ phiên đang thay đổi
Nhiều khách quay lại một chợ phiên sau vài năm và thấy khác: hàng may sẵn nhiều hơn, quầy hàng lưu niệm cho khách xuất hiện, có chợ đã dời vào khu nhà mái tôn rộng, đường vào được bê tông hoá. Những thay đổi này phản ánh đời sống thật của vùng cao: người dân có thêm thu nhập, có nhu cầu mua những thứ mới, và chợ phải phục vụ họ trước tiên.
Thay vì tiếc nuối một "chợ phiên xưa" mà bạn chưa từng thấy, hãy nhìn những gì vẫn giữ nguyên: người dân từ các bản xa vẫn đi chợ từ tờ mờ sáng, vẫn ngồi quanh chảo thắng cố, vẫn mua bán con giống, hạt giống cho vụ sau. Phần dành cho khách chỉ là một góc của phiên chợ.
Khách du lịch cũng góp phần vào thay đổi ấy. Mua của người làm ra thay vì quầy hàng nhập về, không đòi người bán mặc trang phục truyền thống để chụp ảnh, không biến khu ăn uống của người dân thành chỗ quay video ồn ào — những việc nhỏ đó giúp chợ phiên vẫn là chợ của người dân, nơi khách được ghé thăm chứ không phải sân khấu dựng cho khách.
Câu hỏi thường gặp
Chợ phiên vùng cao có họp hằng ngày không?
Không. Chợ phiên họp theo phiên: có chợ họp vào một ngày cố định trong tuần, có chợ họp theo chu kỳ riêng của vùng. Ngày phiên có thể thay đổi theo năm hoặc nghỉ vào dịp Tết, nên hỏi người địa phương trước khi đi.
Đi chợ phiên mấy giờ là đẹp nhất?
Nên đến từ sáng sớm, khoảng sáu, bảy giờ, khi người dân từ các bản kéo về và chợ bắt đầu đông. Chợ thường đông nhất trong buổi sáng và thưa dần từ gần trưa. Đến muộn, bạn có thể chỉ còn thấy cảnh dọn hàng.
Có nên mặc cả ở chợ phiên không?
Mặc cả với hàng thổ cẩm, đồ thủ công là bình thường, miễn là nhẹ nhàng và có ý định mua thật. Với rau, nông sản do chính người trồng mang tới bán, giá đã thấp, nên trả đúng giá họ đưa ra thay vì mặc cả thêm vài đồng.
Thắng cố là món gì, có nên thử không?
Thắng cố là món hầm truyền thống của người H'Mông, nấu trong chảo lớn từ thịt và nội tạng, thường là ngựa, với nhiều gia vị địa phương. Nhiều khách thích thử ở chợ phiên. Nếu dạ dày nhạy cảm, nên ăn ít trước và chọn nơi nấu sạch sẽ.
Chợ phiên có dùng chuyển khoản được không?
Một số sạp lớn và hàng ăn có dùng chuyển khoản, nhưng nhiều người bán, nhất là người lớn tuổi từ các bản xa, chỉ nhận tiền mặt. Nên mang đủ tiền mặt mệnh giá nhỏ để trả đúng số tiền, không làm người bán phải đi đổi tiền.
Trẻ nhỏ đi chợ phiên có an toàn không?
Được, nếu người lớn giữ trẻ sát bên trong đoạn đông người và tránh khu gia súc. Ngựa, trâu có thể giật mình khi đông người. Nên đi vào sáng sớm khi chợ chưa quá đông và hẹn sẵn một điểm gặp nếu lạc nhau.