Là khách du lịch cộng đồng có trách nhiệm ở bản nghĩa là làm sao để tiền bạn chi ở lại trong tay người dân, tài nguyên của bản — nước, rừng, sự yên tĩnh — không bị bạn lấy đi, và văn hoá của bản không bị biến thành màn trình diễn theo yêu cầu. Cụ thể: ở nhà dân, ăn bữa nhà nấu, thuê người dẫn bản địa, mua đồ từ người làm; mang rác của mình về, dùng nước tiết kiệm; đi nhóm nhỏ, giữ yên lặng ban đêm; và hỏi trước thay vì đòi hỏi.
Bài này viết từ phía khách. Cách thôn bản tổ chức, chia lợi ích, quản lý du lịch cộng đồng là chuyện của chính quyền và cộng đồng; ở đây chỉ bàn những gì một người khách tự túc, một gia đình, một nhóm bạn có thể làm trong một chuyến đi hai ba ngày ở một thung lũng.
Vì sao từ phía khách lại quan trọng
Du lịch đến với một bản mang theo cả lợi và hại. Lợi là thu nhập: tiền phòng, tiền bữa ăn, tiền công dẫn đường giúp gia đình bớt phụ thuộc vào một vụ lúa, giúp con cái đi học. Hại là những thứ khó đo: rác thải tích tụ ở bờ suối, nước đầu nguồn bị dùng cạn trong mùa khô, tiếng ồn ban đêm, giá đất bị đẩy lên, người ngoài đến mở cơ sở rồi thuê người bản làm công.
Khách không quyết định được mọi thứ, nhưng mỗi lựa chọn nhỏ của khách cộng lại thành dòng tiền và thói quen của cả một điểm đến. Khi đa số khách chọn ở nhà dân, nhà dân có lý do giữ nhà sàn; khi đa số khách chỉ chụp ảnh rồi đi, để lại rác, thì bản gánh phần hại mà không có phần lợi.
Trách nhiệm ở đây không có nghĩa là áy náy hay "làm từ thiện". Nó đơn giản là đi du lịch như cách bạn muốn khách đến nhà mình cư xử: trả tiền sòng phẳng, dọn dẹp chỗ mình dùng, tôn trọng giờ giấc và quy ước của chủ nhà.
Chi tiêu thế nào để tiền ở lại trong bản
Ở nhà dân do người trong bản làm chủ. Hỏi thẳng khi đặt chỗ: chủ nhà có phải người trong bản không, gia đình có trực tiếp đón khách không. Nhà dân do người bản quản lý giữ lại phần lớn tiền phòng trong cộng đồng.
Ăn bữa nhà nấu. Bữa cơm do chủ nhà nấu từ rau trong vườn, gà nhà nuôi, gạo nhà trồng là khoản thu trực tiếp cho gia đình, và thường là bữa ngon nhất của chuyến đi.
Thuê người dẫn đường bản địa. Người dẫn là người trong bản vừa giữ bạn an toàn trên đường, vừa có thu nhập. Cách thuê và trả công đã có bài riêng trong chuyên mục trekking.
Mua đồ từ người làm ra. Nông sản, rượu, đồ thủ công mua trực tiếp từ người trồng, người dệt; hạn chế mua hàng lưu niệm nhập từ nơi khác.
Trả đúng giá đã thoả thuận. Thoả thuận rõ từ đầu, trả đủ, không mặc cả lại sau khi đã dùng dịch vụ. Một khoản tiền nhỏ với bạn có thể là cả ngày công của một người ở bản.
Ở lại lâu hơn. Một đêm ở bản thay vì chỉ ghé chụp ảnh rồi về thị trấn; hai đêm thay vì một. Khách ở lâu chi tiêu trong bản nhiều hơn và hiểu bản nhiều hơn.
Nước, rác và năng lượng: dấu chân của một vị khách
Nhiều bản vùng cao chưa có hệ thống thu gom rác thường xuyên, nước dẫn từ khe suối, điện có khi yếu. Bảng dưới gợi ý cách giảm dấu chân của bạn trong một chuyến đi ngắn.
| Việc | Vấn đề ở bản | Khách có thể làm |
|---|---|---|
| Chai nước nhựa | Không có chỗ thu gom, rác nhựa tích tụ ở suối, ruộng | Mang bình nước cá nhân, xin đổ nước đun sôi ở nhà chủ |
| Đồ ăn vặt đóng gói | Vỏ bánh kẹo, túi ni lông bay khắp lối mòn | Mang túi đựng rác riêng, mang toàn bộ rác về thị trấn |
| Tắm nước nóng lâu | Bình nóng lạnh nhỏ, nước mùa khô ít | Tắm nhanh, tắm lần lượt, không tắm hai lần một ngày nếu không cần |
| Dầu gội, xà phòng ở suối | Nước suối là nước ăn của nhà ở hạ lưu | Không dùng hoá chất tắm giặt trực tiếp ở suối |
| Pin, sạc dự phòng hỏng | Không có nơi xử lý rác nguy hại | Mang về thành phố, bỏ đúng điểm thu gom |
| Loa, nhạc lớn | Tiếng ồn vọng khắp thung lũng ban đêm | Không mang loa, không mở nhạc ngoài tai nghe |
Những việc này đều nhỏ và dễ làm. Điều khó là làm đều, kể cả khi thấy người khác không làm. Một bãi rác bên bờ suối bắt đầu từ chiếc vỏ chai đầu tiên mà ai đó nghĩ "một cái thôi mà".
Đi nhóm nhỏ, giữ yên lặng
Một bản nhỏ có thể có vài chục nóc nhà. Một đoàn ba mươi người kéo vào cùng lúc, đi qua giữa bản nói cười, dừng chụp ảnh trước cửa từng nhà, thay đổi hẳn không khí của bản trong buổi chiều đó. Nhóm nhỏ, năm bảy người, chia ra ở hai ba nhà, đi theo lối người dẫn chỉ, ít gây xáo trộn hơn nhiều, và cũng có trải nghiệm tốt hơn.
Ban đêm là thời gian riêng của người làm nông, những người dậy từ bốn năm giờ sáng. Hát hò, uống rượu ồn ào, mở loa đến khuya là điều người trong bản phàn nàn nhiều nhất về khách du lịch. Âm thanh trong thung lũng vọng xa; tiếng ồn từ một nhà nghe được ở cả xóm.
Nhóm nhỏ cũng an toàn hơn trên đường mòn hẹp, bờ ruộng mỏng và cầu treo, những nơi không chịu được nhiều người đứng cùng lúc. Một đoàn đông dừng lại chụp ảnh trên bờ ruộng có thể làm sạt cả một đoạn bờ mà gia đình chủ ruộng phải đắp lại cả tuần.
Nếu đi đoàn lớn vì lý do công việc, cùng công ty hay cùng trường, trưởng đoàn nên làm việc trước với chủ nhà và người phụ trách du lịch ở thôn bản về số người, giờ giấc, chia nhà, và thống nhất với cả đoàn các quy ước trước khi vào bản.
Không đòi biểu diễn, không biến đời sống thành cảnh quay
Ở những bản đã quen đón khách, có những chương trình văn nghệ, múa xòe, thổi khèn do chính người trong bản tổ chức. Đó là một sinh kế chính đáng, và xem những chương trình ấy, trả tiền đầy đủ, là cách ủng hộ. Điều khác là đòi hỏi những thứ không được đề nghị: bảo người dân làm lại một nghi lễ cho mình quay, bảo người già mặc trang phục truyền thống ra đứng ở ruộng, bảo trẻ con hát cho nghe.
Đời sống thường ngày của bản — người cấy lúa, người dệt vải, bữa cơm gia đình — không phải là cảnh quay. Bạn được mời vào xem là nhờ sự hiếu khách của chủ nhà, không phải vì đã trả tiền mua quyền quan sát. Những người làm du lịch cộng đồng lâu năm thường nhắc rằng ranh giới này cần chính khách giữ, vì chủ nhà ít khi từ chối thẳng.
Nếu bạn quay phim, chụp ảnh để đăng lên mạng hay làm nội dung, hãy nói rõ với chủ nhà mục đích từ đầu. Đồng ý cho một vị khách chụp làm kỷ niệm khác với đồng ý xuất hiện trong một đoạn phim có hàng chục nghìn người xem.
Tương tự, các khoá "trải nghiệm làm nông" — cấy lúa, gặt lúa, làm bánh — nên do người trong bản chủ động tổ chức, có hướng dẫn và trả công rõ ràng. Tự ý xuống ruộng nhà người ta "trải nghiệm" có thể làm hỏng lúa, hỏng bờ ruộng.
Chọn thời điểm: tránh dồn vào vài tuần cao điểm
Nhiều thung lũng có những tuần đông khách đặc biệt: mùa lúa chín, mùa nước đổ, mùa hoa, dịp nghỉ lễ dài. Trong vài tuần đó, đường đèo kẹt xe, nhà dân kín chỗ, nước sinh hoạt không đủ, rác thải tăng vọt, còn người dân thì mệt vì đón khách liên tục giữa lúc đang bận gặt. Phần còn lại của năm, cũng chính những bản ấy vắng khách, chủ nhà chờ đợi.
Nếu lịch của bạn linh hoạt, đi vào ngày thường thay vì cuối tuần, đi vào đầu hoặc cuối mùa thay vì đúng đỉnh mùa. Thung lũng ngoài mùa cao điểm vẫn có vẻ đẹp riêng: ruộng mạ xanh, mùa cày ải, những buổi sáng sương ít người. Lịch mùa cụ thể có trong chuyên mục mùa đẹp; tháng thay đổi theo từng năm, nên hỏi địa phương trước.
Đi ngoài mùa đông khách cũng có lợi cho chính bạn: chủ nhà có thời gian trò chuyện, nấu bữa cơm chu đáo hơn, người dẫn đường không phải dẫn liên tục nhiều đoàn. Và thu nhập của bản được rải đều hơn trong năm, thay vì dồn hết vào vài tuần rồi im ắng suốt mấy tháng.
Câu hỏi giúp nhận ra nơi làm du lịch cộng đồng thật
Không có nhãn nào bảo đảm một nơi là du lịch cộng đồng đúng nghĩa. Trước khi đặt chỗ hay tham gia một chương trình, bạn có thể hỏi:
- Chủ nhà, người dẫn đường là người trong bản hay người từ nơi khác đến?
- Bữa ăn do gia đình nấu từ nguyên liệu địa phương hay mua sẵn từ nơi khác?
- Trong bản có tổ, nhóm hay hợp tác xã du lịch cộng đồng không, có quy ước chung về giá, về giờ giấc, về rác không?
- Phần thu nhập từ khách có đóng góp cho quỹ chung của bản, cho việc giữ đường, giữ rừng không?
- Những chương trình văn nghệ, trải nghiệm có do người trong bản tự tổ chức không?
- Bản có giới hạn số khách mỗi ngày, mùa nào không đón khách không?
Câu trả lời không cần hoàn hảo. Nhiều bản đang học cách làm du lịch, và mỗi nơi có điều kiện riêng. Điều đáng lưu ý là sự thẳng thắn của người trả lời: nơi làm du lịch cộng đồng thật thường sẵn lòng kể với bạn họ đang làm thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Du lịch có trách nhiệm có tốn kém hơn không?
Thường không. Ở nhà dân, ăn bữa nhà nấu, thuê người dẫn bản địa nhiều khi còn rẻ hơn khách sạn và tour trọn gói. Khác biệt nằm ở chỗ tiền đi về đâu và cách bạn cư xử khi ở bản, chứ không nằm ở số tiền bạn chi.
Làm sao biết homestay có phải do người trong bản làm chủ?
Hỏi thẳng khi đặt chỗ, hỏi chủ nhà là người ở đâu, gia đình có trực tiếp đón khách không. Người dẫn đường bản địa và cán bộ thôn cũng thường biết. Không có dấu hiệu nào chắc chắn tuyệt đối, nhưng hỏi luôn tốt hơn đoán.
Mang rác về có thật sự cần thiết không?
Ở nhiều bản vùng cao chưa có thu gom rác thường xuyên, rác của khách thường bị đốt hoặc đổ ra bờ suối, sườn đồi. Mang rác của mình về thị trấn hoặc thành phố là cách đơn giản nhất để bản không phải gánh phần rác bạn tạo ra.
Đi đoàn đông có nên vào bản không?
Được, nếu liên hệ trước với chủ nhà và người phụ trách du lịch ở thôn bản, chia ra ở nhiều nhà, đi theo nhóm nhỏ và thống nhất quy ước về giờ giấc, tiếng ồn với cả đoàn. Đoàn đông kéo vào cùng lúc không báo trước gây xáo trộn lớn cho bản.
Có nên tham gia các chương trình văn nghệ ở bản không?
Nên, nếu chương trình do người trong bản tổ chức và bạn trả tiền đầy đủ. Đó là một nguồn thu và giúp người trẻ học múa hát truyền thống. Điều nên tránh là đòi người dân biểu diễn hoặc làm nghi lễ ngoài dịp chỉ để quay phim, chụp ảnh.
Sau chuyến đi có thể làm gì để ủng hộ bản?
Gửi lại ảnh cho gia đình chủ nhà nếu đã hứa, viết đánh giá trung thực, giới thiệu bạn bè đến ở đúng gia đình đó, mua nông sản của bản khi họ bán qua mạng. Và kể với người khác về cách cư xử đúng khi đến bản.