Ruộng bậc thang là một di sản cảnh quan sống: nó chỉ tồn tại khi còn người cấy lúa, còn nước từ rừng đầu nguồn và còn cộng đồng giữ mương, giữ bờ. Du lịch có thể giúp giữ di sản ấy bằng cách mang lại thu nhập để người dân còn muốn làm ruộng, nhưng cũng có thể làm nó suy yếu khi đất ruộng biến thành chỗ xây dựng, nước bị chia cho dịch vụ và người trẻ bỏ ruộng sang làm du lịch.
Bài viết này nhìn vào ruộng bậc thang như một di sản: thế giới đã học được gì từ các vùng ruộng bậc thang được UNESCO ghi danh, những áp lực đang thấy ở các thung lũng Việt Nam, những cách địa phương và cộng đồng đang thử, và du khách có thể góp phần thế nào. Bài không đánh giá địa phương cụ thể nào, chỉ nêu những xu hướng chung được nhiều người quan sát.
Di sản sống khác di sản bảo tàng thế nào
Một ngôi đền cổ có thể được trùng tu, rào lại và giữ nguyên hiện trạng. Ruộng bậc thang thì không. Nó là kết quả của việc canh tác lặp lại mỗi năm: đắp bờ, khơi mương, cày bừa, cấy, gặt. Dừng canh tác vài năm, bờ lở, cỏ mọc, nước không giữ được, cảnh quan biến mất. Vì vậy, các tổ chức di sản xếp loại ruộng bậc thang là cảnh quan văn hoá, nơi giá trị nằm ở mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên, không chỉ ở hình dạng đẹp.
Hệ quả quan trọng là muốn giữ ruộng bậc thang thì phải giữ người làm ruộng. Bảo tồn không thể chỉ là cấm xây dựng hay rào lại khu ruộng; nó phải trả lời được câu hỏi: làm ruộng có còn đủ sống không, người trẻ có lý do để ở lại không, nước có còn đủ cho ruộng không.
Ở Việt Nam, ruộng bậc thang vùng Mù Cang Chải đã được xếp hạng danh thắng cấp quốc gia đặc biệt, một số vùng khác được xếp hạng cấp quốc gia hoặc cấp tỉnh. Việc xếp hạng giúp ruộng được nhiều người biết đến và có cơ sở pháp lý để quản lý xây dựng, nhưng phần quyết định vẫn là việc người dân có tiếp tục cấy lúa hay không.
Bài học từ hai vùng ruộng bậc thang di sản thế giới
Ruộng bậc thang Ifugao (Philippines). Các ruộng bậc thang của người Ifugao trên vùng núi Cordillera được UNESCO ghi danh là di sản thế giới năm 1995. Đến năm 2001, khu di sản bị đưa vào Danh sách di sản thế giới bị đe doạ, với những lo ngại về việc ruộng bị bỏ hoang, hệ thống tưới xuống cấp, xây dựng thiếu kiểm soát và người trẻ rời đi. Sau hơn một thập kỷ nỗ lực phục hồi của chính quyền và cộng đồng, khu di sản được đưa ra khỏi danh sách này năm 2012.
Ruộng bậc thang Hà Nhì ở Hồng Hà (Trung Quốc). Được UNESCO ghi danh năm 2013, ruộng bậc thang của người Hà Nhì ở Vân Nam được đánh giá cao vì hệ thống liên kết rừng đầu nguồn, làng, ruộng và nước. Hồ sơ di sản nhấn mạnh rằng giá trị nằm ở cả hệ thống quản lý nước truyền thống của cộng đồng, không chỉ ở cảnh ruộng.
Điều rút ra. Danh hiệu không tự giữ được ruộng. Ifugao cho thấy một vùng ruộng nổi tiếng thế giới vẫn có thể suy thoái khi người làm ruộng không còn đủ động lực. Hà Nhì cho thấy cần nhìn ruộng như một hệ thống gồm rừng, nước, làng và ruộng. Cả hai đều liên quan trực tiếp tới các thung lũng Việt Nam, nơi người Hà Nhì, H'Mông, Dao cũng làm ruộng trên những sườn núi tương tự.
Những áp lực du lịch thường thấy ở vùng ruộng bậc thang
Bảng dưới đây tổng hợp những áp lực được người dân, nhà nghiên cứu và báo chí nhắc tới ở nhiều vùng ruộng bậc thang trong và ngoài nước. Mức độ khác nhau giữa các nơi.
| Áp lực | Biểu hiện | Hệ quả với ruộng |
|---|---|---|
| Xây dựng trên đất ruộng | Nhà nghỉ, quán, điểm ngắm cảnh mọc trên thửa ruộng hoặc sườn đồi | Cắt mương, đổi dòng chảy, mất thửa ruộng vĩnh viễn |
| Tranh nước | Cơ sở lưu trú dùng chung nguồn khe với ruộng | Ruộng cuối mương thiếu nước vào mùa khô |
| Rác và nước thải | Rác của khách, nước thải chưa xử lý chảy vào mương | Ô nhiễm ruộng, suối, ảnh hưởng cá ruộng |
| Giẫm đạp | Khách đi trên bờ ruộng, lội vào ruộng để chụp ảnh | Sụt bờ, hỏng lúa, va chạm với chủ ruộng |
| Bỏ ruộng sang làm dịch vụ | Người trẻ chuyển sang chạy xe, làm phòng, bán hàng | Thiếu lao động, thửa xa bị bỏ hoang |
| Giá đất tăng | Người ngoài mua đất ruộng, đất vườn để kinh doanh | Ruộng chuyển mục đích, cộng đồng thay đổi |
Không áp lực nào là tất yếu. Chúng xuất hiện khi du lịch phát triển nhanh hơn khả năng quy hoạch và quản lý, và khi lợi ích từ du lịch không đến được tay người làm ruộng.
Nghịch lý "người ta đến xem ruộng, nhưng ruộng không nuôi được người"
Một nghịch lý thường được nhắc: du khách đến vì ruộng bậc thang, nhưng phần lớn tiền du lịch lại đi vào lưu trú, ăn uống, vận chuyển, không đến tay người đang cấy những thửa ruộng tạo nên cảnh đẹp. Trong khi đó, làm lúa ruộng bậc thang tốn công mà thu nhập thấp. Khi một gia đình có thể kiếm nhiều hơn bằng cách mở phòng cho khách hay chạy xe ôm, việc bỏ bớt ruộng là một lựa chọn hợp lý về kinh tế.
Hệ quả là ở một số nơi, những thửa ruộng ngay cạnh điểm du lịch vẫn được cấy vì đẹp và tiện, còn các thửa xa, khó làm thì bị bỏ. Cảnh quan nhìn từ điểm ngắm vẫn ổn, nhưng hệ thống ruộng – mương phía sau đã yếu đi. Đây là kiểu suy thoái khó nhận ra với khách đi nhanh.
Để giải nghịch lý này, các nơi trên thế giới và trong nước đã thử nhiều cách: hỗ trợ trực tiếp người duy trì canh tác, chia một phần thu từ du lịch cho quỹ giữ ruộng của bản, xây dựng thương hiệu gạo gắn với cảnh quan để lúa bán được giá hơn, khuyến khích du lịch cộng đồng do chính người dân làm chủ. Chưa có công thức chung, nhưng điểm chung của các cách thành công là người làm ruộng được hưởng lợi trực tiếp từ việc giữ ruộng.
Những cách địa phương và cộng đồng đang thử
Dưới đây là những hướng đi được nhắc tới ở nhiều vùng ruộng bậc thang. Mỗi hướng có ưu điểm và giới hạn; hiệu quả tuỳ cách làm ở từng nơi.
- Quy hoạch vùng lõi cảnh quan: xác định khu ruộng cần giữ nguyên, hạn chế xây dựng, quy định chiều cao, vật liệu, màu sắc công trình.
- Hỗ trợ duy trì canh tác: hỗ trợ giống, phân bón, sửa mương, hoặc hỗ trợ trực tiếp những hộ tiếp tục cấy lúa ở khu cảnh quan.
- Du lịch cộng đồng: người dân làm chủ homestay, dẫn đường, nấu ăn, giữ phần lớn thu nhập trong bản; bản tự đặt quy ước ứng xử cho khách.
- Gắn nông sản với cảnh quan: gạo, cá ruộng, sản phẩm từ ruộng bậc thang được bán như một phần trải nghiệm, giá trị cao hơn gạo thường.
- Lối đi và điểm ngắm có quy hoạch: làm lối đi chung, điểm dừng an toàn để khách không phải đi trên bờ ruộng.
- Thu gom rác, xử lý nước thải: đặt điểm thu gom, yêu cầu cơ sở lưu trú xử lý nước thải trước khi thải ra mương.
- Giữ rừng đầu nguồn: giao rừng cho cộng đồng quản lý, gắn trách nhiệm giữ rừng với quyền lợi về nước.
Không giải pháp nào hiệu quả nếu thiếu tiếng nói của người làm ruộng. Ở những nơi bản có quy ước riêng, có người đứng ra đại diện và được chính quyền lắng nghe, việc giữ ruộng thường bền vững hơn.
Nhìn một vùng ruộng bậc thang khoẻ hay yếu: dấu hiệu bạn có thể quan sát
Không cần là chuyên gia, du khách để ý một chút cũng có thể nhận ra một vùng ruộng đang được giữ tốt hay đang suy yếu. Vài dấu hiệu thường gặp:
- Rừng phía trên còn hay mất: sườn trên cùng còn mảng rừng sẫm màu là dấu hiệu nguồn nước được giữ; đồi trọc phía trên thường đi cùng mương cạn phía dưới.
- Tỷ lệ thửa bỏ trống: vào mùa cấy hay mùa lúa, nếu nhiều thửa xa lẫn cỏ, bờ lở, đó là dấu hiệu thiếu người làm.
- Bờ và mương: bờ được đắp, trát mới mỗi vụ, mương thông, nước trong là ruộng còn được chăm; bờ sụt lâu ngày không vá là điều đáng lo.
- Công trình trên sườn ruộng: nhà mới xây giữa khu ruộng, đường đất mở cắt ngang sườn, bãi đất san mặt bằng là áp lực trực tiếp lên hệ thống nước.
- Rác ven mương, ven suối: chai nhựa, bao bì, túi ni lông dồn ở cửa tràn là dấu hiệu du lịch và sinh hoạt vượt quá khả năng thu gom.
- Người làm ruộng là ai: nếu ngoài đồng chỉ còn người già, có thể vài năm nữa nhiều thửa sẽ không còn người cấy.
Những quan sát này không đủ để kết luận về cả một vùng, nhưng giúp bạn đặt câu hỏi đúng khi trò chuyện với người dân hay người dẫn đường, và giúp bạn chọn cách đi, cách ở phù hợp hơn.
Du khách có thể góp phần thế nào
Một chuyến đi đơn lẻ không thay đổi được cả thung lũng, nhưng hàng nghìn chuyến đi có cùng lựa chọn thì có. Những việc bạn có thể làm:
- Chọn nơi ở do người trong bản làm chủ hoặc có thuê người bản địa, ưu tiên công trình hài hoà với cảnh quan thay vì công trình xây đè lên ruộng.
- Thuê người dẫn đường bản địa khi đi bộ qua vùng ruộng; họ biết lối đi đúng và tiền công đến thẳng tay người dân.
- Đi trên lối đi chung, không giẫm bờ, không lội ruộng, không bẻ lúa để chụp ảnh.
- Mua gạo, cá ruộng, nông sản của chính bản bạn ghé, đúng mùa.
- Mang rác về, hạn chế đồ nhựa dùng một lần, tiết kiệm nước ở nơi lưu trú, nhất là mùa khô.
- Nếu bản có quỹ giữ ruộng, phí cảnh quan hoặc quy ước cho khách, tìm hiểu và tuân theo.
- Khi chia sẻ ảnh, kể thêm về người làm ruộng thay vì chỉ khoe cảnh đẹp; điều đó giúp người xem hiểu ruộng là công sức, không phải phông nền.
Và nếu có dịp trò chuyện với người làm ruộng, bạn có thể hỏi họ nghĩ gì về du lịch. Câu trả lời thường nhiều chiều hơn bạn nghĩ, và đó là cách tốt nhất để hiểu một thung lũng đang thay đổi.
Câu hỏi thường gặp
Việt Nam có ruộng bậc thang nào là di sản thế giới không?
Hiện chưa có ruộng bậc thang nào của Việt Nam được UNESCO ghi danh là di sản thế giới. Ruộng bậc thang vùng Mù Cang Chải là danh thắng cấp quốc gia đặc biệt; một số vùng khác như Hoàng Su Phì được xếp hạng cấp quốc gia. Thông tin về các hồ sơ đề cử nên tra cứu từ nguồn chính thức.
Vì sao ruộng bậc thang Ifugao từng bị đưa vào danh sách di sản bị đe doạ?
Theo các đánh giá của UNESCO thời điểm đó, nguyên nhân chính gồm ruộng bị bỏ hoang do người trẻ rời đi, hệ thống tưới xuống cấp, xây dựng thiếu kiểm soát và thiếu kế hoạch quản lý hiệu quả. Sau nhiều năm phục hồi, khu di sản được đưa ra khỏi danh sách năm 2012.
Du lịch có lợi hay có hại cho ruộng bậc thang?
Cả hai, tuỳ cách làm. Du lịch mang lại thu nhập, đường sá, giúp người dân có lý do giữ cảnh quan. Nhưng nếu phát triển thiếu quy hoạch và lợi ích không đến tay người làm ruộng, du lịch có thể dẫn đến xây dựng trên ruộng, tranh nước và bỏ ruộng.
Có nên đi ruộng bậc thang vào mùa cao điểm không?
Bạn vẫn có thể đi, nhưng mùa cao điểm như mùa lúa chín thường đông khách, áp lực lên đường sá, nước và rác lớn hơn. Nếu linh hoạt, đi ngày thường hoặc đầu mùa, cuối mùa vừa đỡ đông vừa giảm áp lực cho bản.
Phí cảnh quan ở một số bản có hợp lý không?
Một số bản hoặc địa phương thu phí tham quan, phí cảnh quan với mục đích góp vào việc giữ ruộng, làm đường, thu gom rác. Tính hợp lý tuỳ việc phí có được công khai và dùng đúng mục đích hay không. Nếu có thắc mắc, bạn hỏi ban quản lý hoặc chính quyền địa phương.
Làm sao biết homestay có thân thiện với cảnh quan không?
Bạn có thể để ý công trình có hài hoà với nhà truyền thống không, có xây đè lên ruộng không, chủ nhà có phải người địa phương hoặc có thuê người bản địa không, nước thải và rác được xử lý thế nào. Hỏi trực tiếp chủ nhà cũng là cách để họ biết khách quan tâm.