Trên phần lớn ruộng bậc thang vùng cao phía Bắc, một năm chỉ có một vụ lúa chính: chuẩn bị ruộng vào cuối mùa khô, gieo mạ và cấy khi mưa đầu mùa về (khoảng tháng 4 đến tháng 6 tuỳ vùng), chăm lúa suốt mùa hè, gặt vào khoảng tháng 9 đến tháng 10, rồi để ruộng nghỉ hoặc trồng rau, đậu qua đông. Các thung lũng thấp, ấm hơn như Mai Châu hay Mường Lò có thể cấy hai vụ.
Lịch mùa vụ để chọn ngày ngắm ruộng đã có trong chuyên mục mùa đẹp của trang. Bài này nhìn từ phía người làm ruộng: mỗi giai đoạn bà con làm gì, vì sao làm lúc đó, công việc nào nặng nhất, và khi đến bản vào từng mùa bạn sẽ thấy cảnh gì, nên ứng xử thế nào để không vướng việc của họ. Các tháng nêu dưới đây là khoảng thường gặp, xê dịch theo năm và theo độ cao.
Cuối mùa khô: sửa mương, phát bờ, cày ải
Khi Tết qua và những đợt rét cuối cùng lùi đi, việc đồng áng bắt đầu dù trời chưa mưa. Đây là lúc phát cỏ bờ ruộng, sửa mương, đắp lại chỗ sụt từ mùa mưa năm trước. Công việc làm khi đất còn khô cứng nên đỡ lầy, nhưng nặng vì phải cuốc đất cứng và vác đá. Mương chung của bản thường được cả bản hoặc nhóm hộ cùng khơi trong vài ngày, mỗi nhà góp người theo thoả thuận.
Ở nhiều nơi, ruộng được cày ải ngay khi còn khô, lật đất lên phơi nắng. Đất ải tơi xốp, cỏ dại và mầm sâu bệnh bị nắng làm chết bớt, khi có nước thì bùn nhanh nhuyễn. Một số nhà mang phân chuồng ủ từ mùa đông ra rải ruộng; quang gánh, gùi phân lên những thửa cao là việc nặng, nhất là ở bản không có đường cho xe máy.
Nếu bạn đến vào khoảng tháng 2 đến tháng 3, sườn ruộng còn trơ đất, đôi chỗ có khói đốt rơm cỏ. Cảnh không rực rỡ, nhưng đây là lúc dễ thấy rõ nhất hình dạng từng bậc ruộng và hệ thống mương, vì không có nước hay lúa che. Người trong bản bận nhưng chưa vội bằng mùa cấy, nên đôi khi có thời gian trò chuyện hơn.
Mùa mưa về: ngâm giống, gieo mạ, đổ nước
Chọn và ngâm giống. Thóc giống thường được giữ lại từ vụ trước, phơi kỹ, cất trên gác hoặc trong chum. Trước khi gieo, giống được ngâm nước, ủ cho nứt nanh. Nhiều gia đình vẫn giữ giống lúa riêng quen với đất bản mình, bên cạnh các giống mới do khuyến nông giới thiệu.
Làm ruộng mạ. Mạ thường được gieo ở một góc ruộng gần nước và ấm, có khi được che chắn khi trời còn lạnh. Ruộng mạ xanh non sáng màu là điểm sáng đầu tiên trên sườn núi còn nâu, rất dễ nhận ra từ xa.
Đổ nước và làm đất. Khi khe đầy nước, bà con mở mương cho nước vào thửa cao nhất rồi lần xuống dưới. Ruộng ngập được cày bừa trong nước, trát bờ, san phẳng mặt thửa. Đây là đoạn mặt ruộng thành gương mà người chụp ảnh tìm.
Thời điểm do nhiều yếu tố quyết định. Mạ phải đủ tuổi đúng lúc ruộng sẵn sàng và trời đủ ấm. Gieo sớm quá, mạ gặp rét; muộn quá, lúa trổ bông muộn có thể gặp lạnh cuối mùa ở vùng cao. Cán bộ khuyến nông thường đưa ra khung thời vụ khuyến cáo, còn mỗi nhà tự tính theo kinh nghiệm và nước.
Cấy lúa: tuần bận nhất năm
Cấy là việc cần nhiều người cùng lúc vì mạ phải cấy khi đủ tuổi và ruộng đã làm xong. Ở nhiều bản, các gia đình đổi công: hôm nay cả nhóm cấy ruộng nhà này, mai sang ruộng nhà kia. Người nhổ mạ, bó mạ, gánh hoặc gùi mạ ra ruộng, người cấy theo hàng hoặc cấy theo khóm, cứ thế từ thửa cao xuống thửa thấp.
Ở những thửa hẹp trên sườn dốc, mọi việc vẫn làm bằng tay. Trẻ con theo bố mẹ ra đồng, người già trông nhà, nấu cơm mang ra ruộng. Bữa trưa ăn ngay trên bờ hoặc trong lán nhỏ cạnh ruộng. Với người ngoài, đây là quãng thời gian sống động nhất của bản; với người trong bản, đây là tuần mệt nhất.
Vì thế, nếu bạn đi vào mùa cấy, hãy chuẩn bị tinh thần rằng chủ nhà nghỉ có thể đi ruộng từ sớm và về tối, ít thời gian tiếp khách. Bạn đứng trên lối đi chung để xem, xin phép trước khi chụp người đang làm, và đừng đề nghị "xuống cấy thử" khi họ đang chạy việc, trừ khi chính chủ ruộng mời. Một cái gật đầu chào và tránh đường cho người gánh mạ đi qua là đủ lịch sự.
Mùa hè: làm cỏ, giữ nước, trông lúa
Sau cấy là một quãng dài lặng lẽ hơn nhưng không nhàn. Từ khoảng tháng 6 đến tháng 8, các việc chính gồm:
- Làm cỏ: nhổ cỏ dại giữa các khóm lúa, thường hai lần trong vụ; ở ruộng vùng cao việc này phần lớn vẫn làm tay.
- Giữ nước: điều chỉnh cửa tràn để mực nước hợp với từng giai đoạn của lúa; mưa lớn thì mở cho thoát, nắng hạn thì giữ lại.
- Vá bờ sau mưa: mùa hè là mùa mưa nhiều nhất ở miền núi phía Bắc, bờ ruộng và mương dễ sạt, phải đi thăm thường xuyên.
- Bón thêm phân: tuỳ nhà và tuỳ giống lúa; nhiều nơi kết hợp phân chuồng với phân bón mua.
- Trông chim, chuột: khi lúa ngậm sữa, chim và chuột kéo đến; có bản dựng bù nhìn, căng dây treo vật kêu leng keng.
- Làm việc khác song song: nương ngô, vườn rau, chăn nuôi, hái măng, đi rừng; ruộng chỉ là một phần của sinh kế.
Sườn ruộng lúc này xanh đậm dần. Đây cũng là mùa mưa lũ, nên nếu bạn trekking qua vùng ruộng vào tháng 7, tháng 8, hãy theo dõi dự báo, tránh lối mòn sát vách đất sau mưa lớn và hỏi người dân về tình trạng đường trước khi đi.
Ai làm việc gì: phân công trong gia đình và trong bản
Việc nặng ở đầu vụ. Cày bừa, đắp bờ, vác đá kè chân bờ, khơi mương thường do đàn ông và thanh niên đảm nhận, nhất là ở những thửa dốc phải điều khiển trâu trên bờ hẹp. Ở bản có nhiều người đi làm ăn xa, phụ nữ và người lớn tuổi phải gánh cả phần việc này.
Việc tỉ mỉ ở giữa vụ. Nhổ mạ, cấy, làm cỏ là những việc cần khéo tay và bền sức, ở nhiều bản phần lớn do phụ nữ làm. Cấy trên thửa hẹp đòi hỏi nhịp tay đều, lùi dần về phía bờ mà không giẫm lên khóm vừa cấy.
Việc trông coi hằng ngày. Thăm ruộng, chỉnh cửa nước, đuổi chim là việc của người ở nhà, có khi là người già và trẻ lớn. Họ hiểu từng thửa: thửa nào hay rò, thửa nào nhận nước muộn.
Việc chung của bản. Khơi mương lớn, sửa đường lên ruộng, giữ rừng đầu nguồn được bàn trong các buổi họp bản. Trưởng bản và người có uy tín đứng ra phân công, nhắc nhở những nhà chưa góp công.
Phân công đang thay đổi. Khi thanh niên đi làm công nhân ở thành phố hay khu công nghiệp, nhiều bản thuê thêm người hoặc dùng máy nhỏ ở những thửa máy lên được. Một số thửa xa, khó làm bị bỏ trống. Sự thay đổi này ảnh hưởng trực tiếp đến cảnh quan ruộng bậc thang mà du khách nhìn thấy.
Gặt và sau gặt: từ bông lúa đến bồ thóc
Gặt ở ruộng bậc thang vùng cao thường rơi vào khoảng tháng 9 đến tháng 10, nơi thấp và ấm gặt sớm hơn. Các công đoạn và cách làm phổ biến:
| Công đoạn | Cách làm thường thấy | Bạn có thể thấy gì |
|---|---|---|
| Gặt | Cắt bằng liềm, có nơi chỉ cắt phần bông và để lại thân rạ cao | Người cúi trong ruộng vàng, bó lúa xếp trên bờ |
| Tuốt, đập | Đập lúa vào thành máng gỗ hoặc thùng ngay tại ruộng; nơi có đường thì dùng máy tuốt nhỏ | Tiếng đập lúa vang khắp thung lũng |
| Vận chuyển | Gùi, quang gánh, ngựa thồ hoặc xe máy chở bao thóc về nhà | Những hàng người gùi thóc trên đường mòn |
| Phơi | Phơi trên sân, trên bạt trải đất, trên sàn nhà; nếp thường phơi cả bông | Sân nhà vàng thóc, mái nhà treo bó lúa |
| Cất trữ | Bồ thóc, chum, kho nhỏ trên gác hoặc nhà kho riêng tránh chuột | Kho thóc nhỏ cạnh nhà ở một số bản |
Sau gặt, nhiều bản có lễ cơm mới hoặc những bữa ăn mừng mùa, tuỳ phong tục từng dân tộc. Đây là dịp gia đình quây quần, đôi khi khách ở nhà được mời cùng. Bạn nhận lời một cách nhã nhặn và theo cách ứng xử của chủ nhà là được, không cần mang quà đắt tiền.
Mùa đông: ruộng nghỉ, rau đông và những ruộng hai vụ
Sau gặt, phần lớn ruộng bậc thang ở độ cao lớn được để nghỉ qua mùa đông. Gốc rạ khô, trâu bò được thả vào ăn rạ, phân trâu bò lại bón cho ruộng. Một số nhà tận dụng các thửa gần nhà để trồng cải, su hào, đậu, tỏi hoặc rau thơm cho bữa ăn gia đình. Ở vài nơi, chính quyền và người dân thử trồng hoa hoặc cây vụ đông để vừa có thu nhập, vừa giữ cảnh quan cho khách du lịch.
Ở các thung lũng thấp và ấm như Mai Châu, Mường Lò hay cánh đồng Mường Thanh, nước đủ quanh năm và rét không quá sâu, nên ruộng cấy hai vụ: vụ xuân và vụ mùa. Lịch ở đó lệch hẳn ruộng bậc thang vùng cao: cấy vụ xuân khoảng cuối đông, đầu xuân; gặt khoảng đầu hè; rồi cấy tiếp vụ mùa. Đây là lý do khi đọc "mùa lúa chín", bạn cần biết đó là ruộng một vụ hay hai vụ.
Mùa đông cũng là mùa người vùng cao có nhiều thời gian hơn cho các việc khác: dựng nhà, sửa chuồng trại, dệt vải, chuẩn bị Tết. Đi bản vào thời điểm này, bạn ít thấy cảnh đồng áng nhưng có dịp hiểu nhịp sống ngoài cánh đồng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ruộng bậc thang vùng cao chỉ cấy một vụ?
Mùa đông ở độ cao lớn lạnh, có khi có sương muối, lúa không phát triển được; mùa khô lại thiếu nước khe. Chỉ khoảng nửa năm từ cuối xuân đến đầu thu là đủ ấm và đủ nước cho một vụ lúa. Một số nơi thử vụ thứ hai bằng giống ngắn ngày nhưng không phổ biến.
Lúa ở ruộng bậc thang có dùng máy móc không?
Có, nhưng hạn chế. Máy cày nhỏ, máy tuốt lúa đã đến nhiều bản có đường xe máy. Còn ở các thửa hẹp, sườn dốc, xa đường, việc cày vẫn dùng trâu và cấy, gặt, vận chuyển vẫn làm bằng sức người hoặc ngựa thồ.
Đổi công là gì?
Đổi công là tập quán các gia đình giúp nhau làm việc theo lượt: hôm nay nhà này đến cấy cho nhà kia, hôm khác nhà kia đến trả công. Cách làm này giúp mỗi nhà có đủ người vào những ngày cao điểm như cấy, gặt mà không cần trả tiền thuê.
Du khách có thể tham gia cấy hay gặt lúa không?
Một số nơi lưu trú và bản làm du lịch cộng đồng có tổ chức cho khách trải nghiệm vài công đoạn. Nếu muốn, bạn hỏi trước nơi ở để họ sắp xếp với chủ ruộng. Đừng tự ý xuống ruộng của người khác, nhất là khi họ đang làm gấp.
Thóc sau gặt được dùng thế nào?
Phần lớn để ăn trong gia đình suốt năm, một phần giữ làm giống, một phần nấu rượu hoặc làm bánh dịp lễ Tết. Ở các thung lũng có nhiều ruộng hoặc gạo đặc sản, thóc gạo cũng được bán ra ngoài, nhưng ở nhiều bản vùng cao lúa trước hết là lương thực tự cấp.
Đi bản vào mùa nào thì dễ trò chuyện với người làm ruộng nhất?
Thường là cuối mùa khô và mùa đông, khi việc đồng áng nhẹ hơn. Mùa cấy và mùa gặt là lúc bận nhất; bạn vẫn có thể đến nhưng nên ngắn gọn, tránh làm mất thời gian của người đang làm.