Điểm chụp thung lũng đẹp nhất thường không phải là chỗ dừng xe ai cũng đứng, mà là chỗ bạn tự tìm được bằng ba câu hỏi: thung lũng chạy theo hướng nào, nắng sáng và nắng chiều chạm vào sườn nào lúc mấy giờ, và từ đâu nhìn thấy được cả đường cong của dòng suối lẫn bản làng. Trả lời được ba câu ấy trước chuyến đi, bạn sẽ biết sáng nên đứng bên nào, chiều nên đứng bên nào, và không phải chạy lòng vòng khi ánh sáng đẹp chỉ kéo dài vài chục phút.
Bài này hướng dẫn cách đọc địa hình bằng ảnh vệ tinh và lớp địa hình trên các ứng dụng bản đồ phổ biến, cách dùng ứng dụng xem đường đi mặt trời, cách khảo sát thực địa, và những nguyên tắc an toàn, tôn trọng đất đai của người dân khi đứng chụp. Nó bổ sung cho bài về ruộng bậc thang, nơi đã bàn chuyện bố cục và tiêu cự tại một điểm đứng cụ thể.
Hướng của thung lũng quyết định giờ đẹp
Mỗi thung lũng có một trục chính, thường là hướng dòng sông hay suối chảy dọc đáy. Trục này quyết định cách ánh sáng đi qua thung lũng trong ngày. Với thung lũng chạy theo hướng bắc – nam, nắng sáng chiếu lên sườn phía tây (sườn quay mặt về phía đông) trước, đáy thung lũng chỉ có nắng khi mặt trời đã vượt qua dãy núi phía đông; chiều thì ngược lại. Hai sườn lần lượt được chiếu sáng, đáy thung lũng có nắng ngắn hơn đồng bằng.
Với thung lũng chạy theo hướng đông – tây, mặt trời mọc và lặn gần trục thung lũng, nên vào một số tháng, ánh sáng có thể chiếu dọc suốt chiều dài thung lũng lúc sáng sớm hoặc chiều muộn. Đứng ở một đầu nhìn dọc thung lũng ngược sáng, bạn có những lớp núi chồng lên nhau trong hơi sương. Đồng thời, một sườn quay về phía nam nhận nắng nhiều hơn hẳn sườn quay về phía bắc, điều thường thấy rõ qua cách người dân chọn sườn làm ruộng hay để rừng.
Hướng mặt trời mọc lặn còn dịch chuyển theo mùa. Ở vĩ độ của Việt Nam, mặt trời mọc lệch về phía đông bắc vào mùa hè và lệch về phía đông nam vào mùa đông. Một điểm đứng đón bình minh dọc thung lũng tuyệt đẹp vào tháng 6 có thể nhìn thẳng vào sườn núi chắn nắng vào tháng 12.
Vì vậy, câu hỏi “điểm này chụp sáng hay chiều đẹp” luôn đi kèm “vào tháng nào”. Ghi lại tháng khi lưu một điểm chụp, lần sau quay lại bạn sẽ biết ánh sáng có còn như cũ không.
Đọc địa hình trước chuyến đi
Bật lớp địa hình trên ứng dụng bản đồ. Nhiều ứng dụng bản đồ phổ biến có lớp địa hình hiển thị bóng đổ và đường đồng mức. Đường đồng mức là các đường nối những điểm cùng độ cao; chúng nằm sát nhau ở chỗ dốc, thưa ra ở chỗ thoải. Nhìn vào đó, bạn biết sườn nào dốc đứng, đâu là mỏm đồi nhô ra, đâu là yên ngựa giữa hai đỉnh.
Tìm mỏm đồi nhô ra lòng thung lũng. Một mỏm đất nhô ra từ sườn núi, có đường đồng mức uốn hình chữ U hướng về phía đáy thung lũng, thường cho tầm nhìn ra cả hai phía dọc thung lũng. Đây là kiểu điểm đứng lý tưởng, và người dân thường có lối mòn lên đó vì họ cũng dùng nó để quan sát ruộng nương.
Xem ảnh vệ tinh để biết lớp phủ. Đường đồng mức cho biết hình dạng, ảnh vệ tinh cho biết mặt đất phủ gì: rừng, ruộng, nương, nhà. Một mỏm đồi đẹp trên lý thuyết có thể bị rừng che kín tầm nhìn. Nhìn kỹ những khúc cua đường đèo có khoảng trống ra phía thung lũng.
Tìm khúc quanh của dòng suối. Dòng suối uốn hình chữ S trong đáy thung lũng là đường dẫn mắt tự nhiên. Xác định trên ảnh vệ tinh vị trí những khúc quanh đẹp, rồi tìm điểm cao ở phía đối diện có thể nhìn xuống.
Đánh dấu vài điểm dự phòng. Đừng chỉ có một điểm. Đánh dấu ba bốn điểm cho buổi sáng, ba bốn điểm cho buổi chiều. Thực địa luôn khác bản đồ: có chỗ đường đã sạt, có chỗ cây mới mọc, có chỗ là đất nhà người ta.
Các kiểu điểm đứng và điều nên biết
Mỗi kiểu điểm đứng cho một loại ảnh khác nhau và có rủi ro riêng.
| Kiểu điểm đứng | Cho loại ảnh | Thuận lợi | Rủi ro, lưu ý |
|---|---|---|---|
| Khúc cua đèo nhìn xuống | Toàn cảnh thung lũng, đường đèo uốn lượn | Dễ tới bằng xe | Xe tải qua lại, mép taluy dễ sạt; đỗ xe hẳn vào chỗ rộng |
| Mỏm đồi giữa thung lũng | Nhìn dọc thung lũng hai phía, biển mây | Tầm nhìn rộng nhất | Phải đi bộ, có khi qua đất người dân; cần hỏi đường |
| Sườn đối diện bản làng | Bản làng trên nền sườn ruộng, khói bếp chiều | Hợp với ống tele | Khoảng cách xa, ảnh dễ mờ do hơi nước |
| Đáy thung lũng, bờ suối | Ruộng từ dưới nhìn lên, người làm đồng, phản chiếu | Gần đời sống | Ít tầm nhìn; tránh bờ suối khi mưa lớn, lũ quét |
| Cầu treo, cầu tre qua suối | Dòng suối, người qua cầu | Đường dẫn mạnh | Cầu là lối đi của dân; không chặn lối, không đứng lâu giữa cầu |
| Chòi canh, nhà nghỉ trên nương | Góc nhìn cao bên trong ruộng nương | Có mái che khi mưa | Là tài sản của người dân; phải xin phép |
Nhiều điểm ngắm cảnh nổi tiếng hiện có quán, có người thu phí đỗ xe hay phí vào điểm đứng do chủ đất tự làm. Đó là sinh kế của người dân địa phương. Nếu không muốn trả, hãy tìm điểm khác; đừng trèo rào vào đất người ta.
Tính giờ nắng chạm đáy thung lũng
Giờ mặt trời mọc ghi trên điện thoại là giờ mặt trời nhô lên đường chân trời phẳng. Ở thung lũng, nắng tới muộn hơn vì núi che. Các bước sau giúp bạn ước lượng:
- Dùng một ứng dụng xem đường đi mặt trời, đặt đúng ngày và đúng điểm đứng; xem hướng mặt trời mọc, lặn và độ cao của mặt trời theo giờ.
- Trên lớp địa hình, ước lượng độ cao của dãy núi phía đông (cho buổi sáng) hoặc phía tây (cho buổi chiều) so với điểm đứng, và khoảng cách tới đỉnh núi.
- Một số ứng dụng có chức năng hiển thị đường chân trời núi thực tế; nếu không, bạn có thể ước lượng góc mặt trời cần vượt qua bằng cách so độ cao đỉnh núi với khoảng cách.
- Từ đó suy ra giờ nắng chạm sườn đối diện, giờ nắng xuống tới đáy, và giờ nắng rời đáy vào buổi chiều.
- Kiểm chứng tại thực địa vào hôm trước: ghi giờ thực tế nắng chạm từng điểm để điều chỉnh.
Kết quả có thể chênh vài chục phút so với ước lượng, nhưng đủ để bạn biết nên có mặt trước lúc nào. Ở thung lũng sâu, có những ngày mùa đông đáy thung lũng chỉ có vài giờ nắng trực tiếp; những ngày đó, ảnh đẹp nhất là ảnh hai sườn được chiếu sáng còn đáy thung lũng chìm trong bóng xanh.
Ví dụ giả định: một bản nằm ở đáy thung lũng chạy hướng bắc – nam, dãy núi phía đông cao hơn đáy nhiều trăm mét và cách không xa. Mặt trời mọc theo giờ phẳng lúc gần sáu giờ, nhưng sườn phía tây có thể đã có nắng sau đó ít phút, trong khi mái nhà ở đáy có khi phải chờ thêm một tiếng hoặc hơn mới có nắng.
Khi điểm nổi tiếng quá đông: tìm góc khác cách vài trăm mét
Những điểm ngắm thung lũng có tên trên mạng thường đông nhất đúng vào lúc ánh sáng đẹp nhất, nhất là cuối tuần mùa lúa chín. Chân máy san sát, người đứng chắn khung của nhau, và ảnh chụp ra giống hệt hàng nghìn ảnh đã có. Cách thoát ra không phải là chen sớm hơn, mà là hiểu vì sao điểm ấy đẹp rồi tìm chỗ khác có cùng điều kiện.
Hãy tự hỏi điểm nổi tiếng kia có gì: độ cao vừa đủ để nhìn thấy khúc quanh dòng suối, hướng nhìn đón nắng xiên buổi sáng, một bản làng nằm gọn ở giữa sườn. Sau đó mở lớp địa hình, tìm những mỏm đất nằm cùng phía sườn, cùng độ cao, cách đó vài trăm mét. Rất nhiều khi, đi thêm mười phút theo con đường đất là có một góc nhìn chỉ lệch đi một chút mà vắng hẳn người.
Một cách khác là đổi hẳn loại ảnh. Khi mọi người cùng đứng trên cao chụp toàn cảnh, bạn xuống đáy thung lũng chụp người gặt lúa, chụp dòng suối trong nắng, chụp ruộng từ dưới nhìn lên. Hoặc ở lại khi mọi người đã về: ánh sáng sau hoàng hôn, giờ xanh và đèn bản thường đẹp không kém mà chỉ còn vài người.
Cuối cùng, nhớ rằng góc nhìn mới phải đi cùng sự cho phép và an toàn. Mỏm đồi vắng người có khi vắng vì đó là nương nhà người ta hoặc vì đường lên đã sạt. Hỏi trước khi bước vào.
Khảo sát thực địa và giữ an toàn
Không có gì thay được việc đứng tại chỗ. Dành một buổi chiều khảo sát thường đáng giá hơn mọi giờ ngồi trước bản đồ.
- Đi chậm, dừng nhiều: chạy xe chậm dọc đường chính, dừng ở những chỗ có tầm nhìn, chụp vài tấm bằng điện thoại để nhớ góc nhìn.
- Hỏi người dân: người làm ruộng, người bán hàng ven đường biết lối mòn lên mỏm đồi, biết chỗ nào sáng sớm có sương, biết đất nhà ai.
- Ghi lại điểm: lưu vị trí, ghi hướng nhìn, tháng, giờ có nắng, cách đi tới, chỗ đỗ xe.
- Đi thử đường vào lúc trời còn sáng nếu định quay lại lúc trời tối để chụp bình minh.
- Không đứng sát mép taluy, mép vực, đặc biệt sau mưa; đất vùng núi có thể sạt mà không báo trước.
- Không lùi khi đang nhìn qua ống ngắm; nhiều tai nạn xảy ra như vậy.
- Báo cho chủ nhà nơi bạn định đi và giờ dự kiến quay về, nhất là khi đi lúc trời tối.
Một điểm chụp tự tìm, dù không nổi tiếng, thường cho bạn những bức ảnh khác hẳn ảnh của số đông. Điều quan trọng hơn: nó cho bạn hiểu thung lũng — nước chảy về đâu, người dân sống ở sườn nào, vì sao bản nằm ở đó.
Câu hỏi thường gặp
Có ứng dụng nào giúp biết nắng chiếu vào đâu không?
Có nhiều ứng dụng hiển thị đường đi của mặt trời và mặt trăng trên nền bản đồ theo ngày giờ, một số còn mô phỏng đường chân trời núi. Bạn có thể tìm bằng từ khoá về lập kế hoạch chụp ảnh hoặc hướng mặt trời trên kho ứng dụng. Chọn ứng dụng có thể dùng ngoại tuyến vì vùng núi hay mất sóng.
Đường đồng mức trên bản đồ có đáng tin không?
Đường đồng mức trên các ứng dụng bản đồ phổ biến cho biết hình dạng địa hình tổng quát khá tốt, nhưng độ chính xác ở vùng núi dốc có thể hạn chế, và không thể hiện những thay đổi gần đây như đường mới, sạt lở. Hãy dùng nó để khoanh vùng, rồi kiểm chứng ngoài thực địa.
Điểm ngắm cảnh có thu phí thì có nên vào không?
Tuỳ bạn. Nhiều điểm thu phí do chủ đất làm lối đi, dọn dẹp, dựng chỗ đứng an toàn. Trả phí là ủng hộ sinh kế của họ. Nếu không muốn, hãy tìm điểm khác trên đất công như khúc cua đường. Đừng trèo rào hay đi tắt qua ruộng để tránh phí.
Có nên đi một mình lên mỏm đồi chụp bình minh không?
Không nên nếu chưa từng đi đường đó. Lối mòn lúc trời tối khó nhận ra, dễ lạc, dễ trượt chân. Hãy đi cùng bạn hoặc người dẫn đường bản địa, mang đèn đội đầu, báo cho chủ nhà biết bạn đi đâu và mấy giờ về. Chuyên mục trekking có bài riêng về xử lý sự cố khi đi xa bản.
Mùa nào khảo sát điểm chụp thuận nhất?
Mùa khô ráo, ít mưa thường thuận cho việc đi lại và nhìn xa. Nhưng điểm chụp đẹp cho mùa lúa chín hay mùa nước đổ thì nên khảo sát ngay trong mùa đó, vì ánh sáng và tầm nhìn thay đổi theo mùa. Ghi tháng khi lưu điểm để lần sau biết mình đang so với điều kiện nào.
Chụp từ trên cầu treo có an toàn không?
Cầu treo ở bản là lối đi hằng ngày của người dân, có khi chở cả xe máy. Đứng chụp nhanh ở đầu cầu thường ổn; đứng lâu giữa cầu, dựng chân máy hay rung lắc để chụp là làm cản trở và có thể không an toàn. Hãy nhường người qua lại và chú ý biển báo tải trọng nếu có.