Thung lũng là một dải đất thấp, kéo dài, nằm kẹp giữa hai sườn đất cao hơn, thường có một dòng sông hay con suối chảy dọc theo đáy. Điểm cốt lõi là hình dạng kéo dài và có hướng: nước, gió, đường đi và con người đều men theo trục của nó. Một vùng trũng tròn, bốn phía bị núi vây kín thì người ta gọi là lòng chảo hay bồn địa; một khe sâu hai vách gần như dựng đứng thì gọi là hẻm vực.
Ở Việt Nam, gần như mọi nơi khách du lịch gọi là "thung lũng" đều là thung lũng sông: Mai Châu (Hoà Bình cũ, nay thuộc Phú Thọ), Mường Hoa ở Sa Pa (Lào Cai), Bắc Sơn (Lạng Sơn), Pù Luông (Thanh Hoá). Hiểu một thung lũng gồm những phần nào giúp bạn đọc được cảnh trước mắt: vì sao bản nằm trên bậc đất cao chứ không sát bờ suối, vì sao ruộng bậc thang leo lên một bên sườn mà bên kia toàn rừng, vì sao sáng sớm đáy thung lũng ngập sương còn lưng đồi đã có nắng.
Định nghĩa trong địa lý: "kéo dài" và "do một lực tạo ra"
Các giáo trình địa mạo định nghĩa thung lũng là dạng địa hình âm (thấp hơn xung quanh), kéo dài, có độ dốc dọc theo một hướng chung. Chữ "âm" ở đây chỉ đơn giản là lõm xuống so với mặt bằng chung của vùng. Chữ "kéo dài" phân biệt nó với các vùng trũng tròn. Còn "có độ dốc dọc" nghĩa là đáy thung lũng thường nghiêng dần về một phía, và đó là phía nước chảy ra.
Mọi thung lũng đều do một lực nào đó khoét hoặc kéo mặt đất. Phổ biến nhất trên Trái Đất là nước chảy: sông suối đào lòng, kéo đất đá xuống dưới, qua hàng trăm nghìn đến hàng triệu năm thì khoét thành rãnh lớn. Ở các vùng lạnh, băng hà trượt xuống sườn núi cũng bào mặt đất thành máng rộng. Ở những nơi vỏ Trái Đất bị kéo giãn hay bị trượt ngang, một khối đất có thể sụt xuống giữa hai đường đứt gãy. Còn ở vùng đá vôi, nước mưa hoà tan đá từ bên trong, tạo ra các thung, phễu và cánh đồng đá vôi rất đặc trưng.
Vì vậy khi gặp một thung lũng, câu hỏi hữu ích nhất không phải "đẹp hay không" mà là "cái gì đã tạo ra nó". Câu trả lời giải thích gần hết những gì bạn nhìn thấy: hình dáng mặt cắt, độ rộng của đáy, loại đất, kiểu ruộng, và cả những rủi ro như lũ quét hay sạt lở.
Các bộ phận của một thung lũng sông
Một thung lũng sông điển hình có năm phần. Tên gọi có thể khác nhau giữa các tài liệu, nhưng cách chia sau đây là cách phổ biến trong sách địa lý phổ thông:
| Bộ phận | Là gì | Nhìn thấy ngoài thực địa |
|---|---|---|
| Lòng sông (lòng suối) | Rãnh nước chảy thường xuyên, sâu nhất của thung lũng | Dòng nước, bãi đá cuội, mùa khô thu hẹp lại chỉ còn một phần |
| Bãi bồi | Dải đất thấp sát lòng sông, bị ngập khi nước lên | Bãi cát, bãi ngô, rau màu ngắn ngày; ít khi có nhà kiên cố |
| Thềm sông | Các bậc đất phẳng cao hơn bãi bồi, là đáy cũ của sông trước khi sông đào sâu xuống | Nơi đặt bản, ruộng lúa nước, đường liên thôn |
| Sườn thung lũng | Hai mặt dốc đi từ thềm lên tới đường chia nước | Rừng, nương, ruộng bậc thang; dấu vết sạt lở nếu có |
| Đường chia nước (đỉnh dông) | Đường nối các điểm cao nhất, nước mưa rơi hai bên chảy về hai thung lũng khác nhau | Đỉnh đèo, sống núi; đường quốc lộ hay vượt thung lũng qua chỗ thấp nhất của đường này |
Phần đáng chú ý nhất với người đi là thềm sông. Bản làng truyền thống hiếm khi đặt sát mép nước, vì bãi bồi bị ngập; họ chọn bậc thềm cao vừa đủ để tránh lũ thường niên nhưng vẫn gần nước để làm ruộng. Lần tới khi đứng ở một điểm nhìn, bạn thử đếm xem thung lũng có mấy bậc thềm: mỗi bậc là một giai đoạn sông từng chảy ở độ cao đó.
Lưu vực: thung lũng không chỉ là phần đáy
Lưu vực là toàn bộ vùng đất đổ nước về một dòng sông. Nó được giới hạn bởi đường chia nước vòng quanh. Thung lũng mà bạn nhìn thấy chỉ là phần dưới cùng của lưu vực; phía trên là hàng chục con suối nhánh, mỗi con lại có một thung lũng nhỏ riêng.
Mưa ở xa vẫn đổ về đây. Đây là lý do một buổi chiều trời trong ở đáy thung lũng vẫn có thể thấy nước suối dâng nhanh: mưa đã rơi ở đầu nguồn, cách đó hàng chục cây số. Người địa phương thường nhìn mây phía đầu nguồn chứ không chỉ nhìn bầu trời trên đầu.
Hình dạng lưu vực quyết định tốc độ nước về. Lưu vực tròn, nhiều nhánh hội tụ gần một điểm thì nước từ các nhánh đến cùng lúc, đỉnh lũ dồn dập. Lưu vực dài và hẹp thì nước đến lần lượt, đỉnh lũ thấp hơn nhưng kéo dài.
Rừng đầu nguồn là một phần của thung lũng. Lớp phủ thực vật trên sườn giữ nước, làm chậm dòng chảy mặt. Khi rừng đầu nguồn bị thay bằng nương rẫy liên tục, thung lũng phía dưới nhận nước nhanh hơn và nhiều bùn đất hơn sau mỗi trận mưa.
Phân biệt thung lũng, lòng chảo, hẻm vực và cao nguyên
Bốn từ này hay bị dùng lẫn trong các bài giới thiệu du lịch. Bảng dưới phân biệt theo hình dạng, không theo tên gọi địa phương:
| Dạng địa hình | Hình dạng | Ví dụ quen thuộc ở Việt Nam |
|---|---|---|
| Thung lũng | Dải thấp kéo dài, có hướng, thường có sông suối chạy dọc | Mường Hoa (Lào Cai), Mai Châu (Phú Thọ), thung lũng sông Đà đoạn qua Tây Bắc |
| Lòng chảo (bồn địa) | Vùng trũng gần tròn hoặc bầu dục, núi vây nhiều phía, đáy rộng và phẳng | Cánh đồng Mường Thanh (Điện Biên), Mường Lò quanh Nghĩa Lộ (Lào Cai) |
| Hẻm vực | Khe sâu, hẹp, vách rất dốc, sông chảy xiết ở dưới | Hẻm sông Nho Quế (Tuyên Quang) — thuộc vùng Hà Giang cũ |
| Cao nguyên | Vùng đất rộng, tương đối bằng, nhưng nằm cao hơn hẳn xung quanh | Mộc Châu (Sơn La), các cao nguyên Tây Nguyên |
Ranh giới giữa các dạng không phải lúc nào cũng rạch ròi. Một thung lũng sông có thể phình ra thành lòng chảo ở đoạn giữa rồi thắt lại thành hẻm ở đoạn cửa ra. Cao nguyên Mộc Châu nằm cao nhưng bên trong lại có nhiều thung lũng nhỏ, nên người ta vẫn nói "thung lũng Mộc Châu" mà không sai. Khi đọc tài liệu, bạn để ý xem người viết đang nói về hình dạng tổng thể hay về một đoạn cụ thể.
Đọc mặt cắt ngang: chữ V, chữ U và đáy phẳng
Cách nhanh nhất để đoán lịch sử một thung lũng là nhìn mặt cắt ngang của nó, tức là tưởng tượng cắt vuông góc với dòng sông rồi nhìn hình dáng vết cắt. Thung lũng do sông đào ở vùng núi dốc thường có dạng chữ V: hai sườn dốc gặp nhau ở lòng sông hẹp, gần như không có đáy phẳng. Phần lớn thung lũng nhỏ ở Tây Bắc, nơi suối còn đang đào sâu mạnh, có hình này.
Thung lũng do băng hà bào mòn có dạng chữ U: đáy rộng, tròn, hai vách dựng cao. Dạng này rất phổ biến ở dãy Alps hay vùng núi Bắc Âu, nhưng ở Việt Nam hầu như không gặp, vì khí hậu nhiệt đới không cho băng hà hình thành, kể cả trên những ngọn núi cao nhất của Hoàng Liên Sơn.
Dạng thứ ba là đáy phẳng rộng: sông đã đào tới một mức ổn định, chuyển sang uốn khúc qua lại và bồi đắp phù sa, làm đáy thung lũng mở rộng dần. Các cánh đồng lớn giữa núi ở Tây Bắc thường có dạng này, dù nguồn gốc của chúng còn có phần đóng góp của đứt gãy kiến tạo. Đáy phẳng là nơi lúa nước, chợ phiên và đường sá tập trung, nên cũng là nơi dân cư đông nhất.
Những câu hỏi nên tự đặt khi đứng trước một thung lũng
Không cần dụng cụ gì, bạn vẫn đọc được khá nhiều điều chỉ bằng mắt. Danh sách dưới đây dùng được cho mọi thung lũng, từ Tây Bắc đến Tây Nguyên:
- Nước chảy về đâu? Xác định hướng dốc của đáy thung lũng; phía nước chảy ra thường là phía có đường lớn và thị trấn.
- Mặt cắt hình gì? Chữ V hẹp thì suối còn đào mạnh, mùa mưa nước lên rất nhanh; đáy phẳng rộng thì có đồng ruộng và thường có bãi bồi.
- Có mấy bậc thềm? Bản đặt trên bậc nào, ruộng trên bậc nào, đường đi trên bậc nào.
- Hai sườn có giống nhau không? Sườn đón nắng sáng và sườn đón nắng chiều thường khác nhau về độ ẩm và cây trồng.
- Đá gì? Vách đá xám, lởm chởm, nhiều hang là đá vôi; sườn đất đỏ, tròn trịa thường là đá phiến hay đá granit đã phong hoá.
- Dấu vết sạt lở ở đâu? Vết đất trơ, cây đổ nghiêng, quạt đất đá ở chân sườn — đó là nơi không nên dựng lều hay dừng chân lâu khi mưa.
Sáu câu hỏi này cũng là bộ khung để đọc các bài khác trong chuyên mục: thung lũng hình thành thế nào, vì sao có sương mù, vì sao có lũ quét, và vì sao con người chọn sống ở đây.
Vì sao Việt Nam có nhiều thung lũng như vậy
Khoảng ba phần tư lãnh thổ Việt Nam là đồi núi, và phần lớn đồi núi ấy chạy theo hai hướng chính: tây bắc – đông nam ở Tây Bắc và dọc Trường Sơn, vòng cung ở Đông Bắc. Các dòng sông lớn như sông Hồng, sông Đà, sông Mã chảy theo đúng các hướng đó, len giữa những dãy núi song song, và mỗi dòng sông lại kéo theo một hệ thung lũng.
Thêm vào đó là lượng mưa lớn tập trung vào mùa hè. Nước nhiều và dốc lớn nghĩa là sức đào của sông suối rất mạnh; các thung lũng ở đây phần lớn còn "trẻ", đang tiếp tục khoét sâu. Đây vừa là lý do cảnh quan thung lũng Việt Nam ngoạn mục, vừa là lý do mùa mưa ở vùng núi nhiều rủi ro.
Cuối cùng là đá vôi. Một diện tích lớn ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ là đá vôi, nơi nước mưa hoà tan đá để tạo ra những thung kín giữa núi, những cánh đồng phẳng bao quanh bởi vách đá dựng. Bắc Sơn, Pù Luông, vùng Phong Nha (nay thuộc Quảng Trị) đều mang dấu ấn này. Một số thung lũng nổi tiếng khác như Thung lũng Tình Yêu ở Đà Lạt hay thung lũng Đơn Dương (Lâm Đồng) thuộc nhóm thung lũng trên cao nguyên, có câu chuyện riêng.
Câu hỏi thường gặp
Thung lũng và cánh đồng giữa núi khác nhau thế nào?
Cánh đồng giữa núi thường là phần đáy phẳng, rộng của một thung lũng hoặc một lòng chảo. Người địa phương gọi theo cảnh quan họ dùng hằng ngày, tức là ruộng lúa, nên quen gọi là cánh đồng. Về địa lý, cánh đồng Mường Thanh là đáy của một lòng chảo; cánh đồng ở Mai Châu là đáy của một thung lũng sông có vách đá vôi bao quanh.
Thung lũng có phải lúc nào cũng có sông không?
Không phải lúc nào cũng có dòng nước mặt thường xuyên. Ở vùng đá vôi, nước có thể chảy ngầm dưới đất nên đáy thung lũng khô ráo phần lớn thời gian, chỉ ngập khi mưa to. Một số thung lũng nhỏ trên sườn núi chỉ có nước vào mùa mưa. Nhưng nguồn gốc của đa số thung lũng vẫn gắn với nước chảy, dù hiện nay dòng nước có thể đã nhỏ đi hoặc chảy ngầm.
Thung lũng lớn nhất Việt Nam là thung lũng nào?
Câu hỏi này khó trả lời chính xác vì "thung lũng" có thể hiểu theo nhiều quy mô. Nếu tính cả hệ thống, thung lũng sông Hồng kéo dài từ biên giới phía bắc xuống tới đồng bằng là một trong những dạng địa hình kéo dài nổi bật nhất. Nếu chỉ tính các cánh đồng giữa núi, người ta hay nhắc Mường Thanh là cánh đồng lớn nhất vùng Tây Bắc. Bạn nên kiểm tra số liệu diện tích ở nguồn chính thức của địa phương trước khi trích dẫn.
Vì sao nhiều bản làng ở thung lũng lại nằm trên sườn đồi chứ không ở dưới đáy?
Có nhiều lý do cùng lúc. Đáy và bãi bồi bị ngập khi lũ lên, nên nhà đặt trên thềm cao hay chân sườn an toàn hơn. Đất phẳng dưới đáy quý cho lúa nước, không ai muốn dựng nhà lên đó. Một số dân tộc có tập quán canh tác nương rẫy và ruộng bậc thang trên sườn nên ở gần nơi làm việc. Tuy vậy, chân sườn lại là nơi dễ gặp sạt lở, vì thế vị trí nào cũng có rủi ro riêng.
Có cách nào biết mình đang ở thung lũng chữ V hay đáy phẳng mà không cần nhìn từ trên cao?
Có. Đứng ở đáy, nếu bạn thấy hai sườn núi bắt đầu dốc ngay sát hai bên bờ suối và gần như không có ruộng phẳng, đó là thung lũng chữ V. Nếu giữa chân núi và dòng suối có một dải ruộng rộng, đường đi phẳng, nước suối chảy chậm và uốn khúc, đó là thung lũng đáy phẳng. Độ rộng của dải ruộng là dấu hiệu dễ nhận nhất.
Thung lũng có nguy hiểm hơn đỉnh núi không?
Mỗi nơi có loại rủi ro riêng. Đỉnh và sống núi chịu gió mạnh, sét và rét. Thung lũng chịu lũ, lũ quét, sạt lở từ hai sườn đổ xuống, sương mù dày và sương muối vào mùa đông. Điều quan trọng là biết rủi ro nào gắn với nơi mình đang đứng và với mùa mình đi, rồi hỏi người địa phương về những điểm từng xảy ra sự cố.