Thung lũng chữ V do nước sông suối đào xuống theo chiều sâu, nên hai sườn dốc gặp nhau ở một lòng sông hẹp. Thung lũng chữ U do băng hà — những khối băng khổng lồ trượt chậm xuống núi — bào mòn cả đáy lẫn hai bên, tạo ra máng rộng có vách dựng và đáy tròn. Nhìn mặt cắt ngang là đoán được thủ phạm.
Việt Nam gần như chỉ có thung lũng chữ V và các dạng phát triển từ nó, vì ở vĩ độ nhiệt đới, băng hà chỉ hình thành ở độ cao vượt xa đỉnh núi cao nhất nước ta, kể cả trong các thời kỳ khí hậu lạnh của quá khứ. Hiểu sự khác nhau này giúp bạn đọc cảnh ở Sa Pa hay Mù Cang Chải tốt hơn, và cũng giúp bạn khỏi gọi nhầm khi xem ảnh thung lũng Thuỵ Sĩ hay vịnh hẹp Na Uy.
Sông đào thung lũng như thế nào
Nước chảy tự nó không cắt được đá. Thứ cắt đá là những gì nước mang theo: cát, sỏi, cuội, đôi khi là cả tảng đá lớn lăn trong mùa lũ. Chúng va đập và cọ xát vào lòng sông, mài mòn đá gốc từng chút một. Cơ chế này được gọi chung là xâm thực, và ở vùng núi dốc nó diễn ra chủ yếu theo chiều sâu: sông đào lòng của mình xuống thấp dần.
Nếu chỉ có sông đào thì ta sẽ có một khe hẹp với hai vách thẳng đứng. Nhưng hai bên sườn không đứng yên. Mưa rửa trôi đất, đá phong hoá vỡ vụn, đất đá trượt và lở xuống lòng sông, rồi sông lại mang chúng đi. Sự kết hợp giữa đào sâu ở đáy và sạt lở ở sườn làm hai vách ngả ra, tạo thành hình chữ V.
Độ dốc của chữ V phụ thuộc vào cuộc chạy đua giữa hai quá trình. Nơi đá cứng, sườn đứng vững lâu, sông đào nhanh hơn sườn sụt: thung lũng hẹp, vách dốc, có khi thành hẻm vực. Nơi đá mềm, phong hoá mạnh, sườn sụt nhanh: chữ V doãng ra, sườn thoai thoải hơn. Vì thế cùng một con sông có thể đi qua nhiều đoạn hình dạng khác nhau khi băng qua các loại đá khác nhau.
Từ chữ V đến đáy phẳng: một con sông qua ba đoạn
Thượng nguồn: chữ V hẹp. Dốc lớn, nước chảy xiết, sông dùng gần hết năng lượng để đào xuống. Đây là nơi có thác ghềnh, lòng suối đầy tảng đá, hai sườn dốc dựng sát mép nước. Phần lớn cung trekking quanh Sa Pa đi qua dạng thung lũng này ở các suối nhánh.
Trung lưu: chữ V mở rộng, bắt đầu có thềm. Dốc giảm, sông bắt đầu uốn khúc, gặm vào hai bên bờ thay vì chỉ đào xuống. Các dải đất phẳng xuất hiện ở bờ lồi của khúc uốn. Đây là nơi bản làng và ruộng bậc thang thường xuất hiện dày nhất.
Hạ lưu: đáy phẳng rộng. Sông chảy chậm, bồi tụ nhiều hơn đào. Đáy thung lũng được lấp dần bằng phù sa, uốn khúc mạnh, có bãi bồi rộng. Ở vùng núi Việt Nam, đoạn này thường là các cánh đồng giữa núi trước khi sông ra đồng bằng.
Mô hình này chỉ là khung tham chiếu. Thực tế, đứt gãy kiến tạo, đá vôi hay những đợt nâng lên của vỏ Trái Đất có thể làm một con sông "trẻ lại" ở đoạn giữa, khiến nó đào sâu xuống chính lòng cũ của mình và để lại các bậc thềm treo cao hai bên.
Băng hà bào mòn: vì sao lại ra chữ U
Băng hà là khối băng lớn hình thành khi tuyết tích tụ qua nhiều năm, nén chặt thành băng, rồi chảy rất chậm xuống dưới do trọng lượng của chính nó. Khác với sông chỉ chiếm một rãnh hẹp, băng hà lấp đầy gần như cả thung lũng, chạm vào đáy và hai vách cùng lúc. Đá vụn đóng băng bên trong khối băng hoạt động như giấy nhám khổng lồ, mài mòn mọi bề mặt nó trượt qua.
Kết quả là thung lũng bị bào rộng ra hai bên và khoét tròn ở đáy, biến chữ V ban đầu thành chữ U. Khi khí hậu ấm lên và băng rút đi, nó để lại một máng rộng với vách gần như thẳng đứng. Thung lũng Yosemite ở Mỹ và vùng Lauterbrunnen ở Thuỵ Sĩ là những ví dụ kinh điển hay xuất hiện trong sách giáo khoa địa lý.
Băng hà còn để lại những dấu vết khác mà sông không tạo được: thung lũng treo là những thung lũng nhánh có đáy cao hơn hẳn đáy thung lũng chính, vì băng ở nhánh nhỏ đào chậm hơn, nên khi băng tan, suối nhánh đổ xuống thành thác cao. Đê băng tích là những gò đất đá hỗn độn băng đẩy tới rồi bỏ lại. Fjord, hay vịnh hẹp, là thung lũng băng hà bị nước biển tràn vào sau khi băng tan, rất đặc trưng ở Na Uy.
Bảng phân biệt thung lũng chữ V và chữ U
Bảng sau tổng hợp các đặc điểm dùng để nhận ra từng loại ngoài thực địa hoặc qua ảnh:
| Đặc điểm | Chữ V (sông) | Chữ U (băng hà) |
|---|---|---|
| Tác nhân chính | Nước chảy và vật liệu nước mang theo | Khối băng trượt và đá vụn kẹt trong băng |
| Mặt cắt ngang | Hẹp ở đáy, hai sườn nghiêng gặp nhau | Đáy rộng, tròn; vách dốc dựng |
| Đường đi trên bản đồ địa hình | Uốn lượn theo dòng sông, có các mỏm núi đan xen hai bên | Tương đối thẳng, các mỏm núi bị bào cụt |
| Thung lũng nhánh | Hội vào thung chính ở cùng độ cao | Thường treo cao, có thác đổ xuống |
| Vật liệu ở đáy | Cuội tròn, cát, phân lớp theo dòng chảy | Đất đá hỗn độn, góc cạnh, không phân lớp |
| Hiện diện ở Việt Nam | Rất phổ biến, khắp vùng núi | Hầu như không có; nếu có dấu vết thì còn được bàn thảo |
Một lỗi thường gặp là gọi mọi thung lũng có đáy rộng là "chữ U". Ở Việt Nam, đáy rộng phần lớn do sông bồi tụ phù sa hoặc do sụt lún kiến tạo, không phải do băng. Muốn kết luận một thung lũng có nguồn gốc băng hà, nhà địa chất cần thêm bằng chứng như vết xước băng trên đá gốc hay trầm tích băng tích, chứ không chỉ dựa vào hình dáng.
Vì sao Việt Nam hầu như không có thung lũng băng hà
Băng hà chỉ hình thành ở nơi tuyết rơi trong năm nhiều hơn lượng tan đi, tức là trên đường tuyết vĩnh cửu. Đường này nằm thấp ở vùng cực và lên rất cao ở vùng nhiệt đới. Ở các dãy núi gần xích đạo hiện nay, băng chỉ còn trên những ngọn núi cao từ bốn đến năm nghìn mét trở lên, như ở dãy Andes hay núi Kilimanjaro.
Đỉnh Fansipan, cao nhất Việt Nam, vào khoảng hơn ba nghìn một trăm mét. Ngay cả trong các thời kỳ băng hà của kỷ Đệ Tứ, khi khí hậu toàn cầu lạnh hơn và đường tuyết hạ thấp xuống đáng kể, các nghiên cứu phổ biến không xem dãy Hoàng Liên Sơn là nơi từng có băng hà lớn đủ sức bào thung lũng. Có những thảo luận về dấu vết lạnh giá cổ ở vùng núi cao nhất, nhưng đó là câu hỏi chuyên môn còn mở, không phải nhận định chung.
Hiện nay Sa Pa hay Mẫu Sơn có những đợt tuyết rơi và băng giá vài ngày trong mùa đông lạnh, nhưng tuyết tan hết trong thời gian ngắn, không thể tích tụ thành băng. Vì thế, khi bạn thấy một tấm ảnh "thung lũng chữ U tuyệt đẹp", gần như chắc chắn đó là cảnh nước ngoài, hoặc là một thung lũng sông đáy rộng bị gọi nhầm tên.
Hình dạng thung lũng nói gì với người đi đường
Phân biệt chữ V với đáy rộng không chỉ là chuyện sách vở. Ở thung lũng chữ V hẹp, con đường gần như buộc phải bám vào sườn núi, cắt qua nhiều khe suối nhỏ. Mỗi khe là một điểm đường dễ bị đất đá từ trên đổ xuống hay nước tràn qua mặt đường khi mưa to. Người lái xe quen vùng núi biết rằng những đoạn này cần đi chậm và để ý taluy dương sau mưa.
Ở thung lũng chữ V, khoảng cách theo đường chim bay giữa hai bản nằm hai bên suối có khi chỉ vài trăm mét, nhưng đi bộ thì phải xuống tận lòng suối rồi leo lên, mất cả giờ. Khi tính quãng đường trekking, bạn nên hỏi tổng độ cao phải leo và xuống, không chỉ hỏi số cây số.
Ở thung lũng đáy rộng, đường đi bằng phẳng hơn, ruộng nhiều, nhưng mùa mưa đường sát bãi bồi có thể ngập. Đáy rộng cũng là nơi sương mù đọng lâu nhất vào buổi sáng, ảnh hưởng tầm nhìn khi lái xe sớm. Còn ở các điểm ngắm trên cao nhìn xuống, chính sự tương phản giữa sườn dốc chữ V của suối nhánh và đáy rộng của thung chính tạo nên những khung cảnh nhiều lớp mà dân chụp ảnh tìm kiếm.
Tự nhận dạng thung lũng qua ảnh hoặc khi đứng ở điểm ngắm
Bạn có thể luyện mắt bằng năm bước sau. Chúng không thay được khảo sát địa chất, nhưng đủ để đọc cảnh quan đúng hơn:
- Nhìn mặt cắt: hai sườn có gặp nhau ở một lòng hẹp hay để lại một đáy rộng tròn?
- Nhìn các mỏm núi hai bên: nếu chúng đan xen như răng lược theo khúc uốn của sông, đó là dấu hiệu của sông; nếu bị cắt cụt thẳng một đường, có thể là băng hà.
- Nhìn thung lũng nhánh: hội vào cùng độ cao hay treo lơ lửng với thác cao đổ xuống?
- Nhìn đá ở đáy: cuội tròn nhẵn do nước lăn lâu ngày, hay tảng góc cạnh lẫn lộn kích cỡ?
- Đặt vào bối cảnh khí hậu: vùng núi nhiệt đới thấp hơn bốn nghìn mét thì hầu như không có băng hà, trước khi kết luận hãy nghĩ tới sông, đứt gãy hoặc đá vôi.
Ở các điểm ngắm quen thuộc như đèo Ô Quy Hồ hay các vọng cảnh trên đường vào Mường Hoa, bạn sẽ thấy rõ chữ V của các suối nhánh và đáy rộng hơn ở thung chính. Đó là một hệ thung lũng sông đang trong quá trình đào sâu.
Câu hỏi thường gặp
Thung lũng chữ V có nguy hiểm hơn thung lũng đáy rộng không?
Về lũ, thung lũng chữ V hẹp thường nguy hiểm hơn vì nước dồn vào một rãnh nhỏ nên mực nước dâng rất nhanh và chảy xiết, không có chỗ tràn ra. Hai sườn dốc sát lòng suối cũng dễ có đất đá lở xuống. Thung lũng đáy rộng thì lũ lên chậm hơn nhưng ngập rộng hơn, ảnh hưởng tới ruộng và nhà gần bãi bồi.
Ở Việt Nam có nơi nào từng có băng hà không?
Theo hiểu biết phổ biến hiện nay thì không có băng hà đủ lớn để tạo thung lũng. Đỉnh núi cao nhất của Việt Nam thấp hơn nhiều so với đường tuyết ở vùng nhiệt đới, kể cả khi đường này hạ thấp trong các thời kỳ lạnh của quá khứ. Một số nhà nghiên cứu bàn về dấu vết khí hậu lạnh giá trên các ngọn núi cao nhất, nhưng đó là thảo luận chuyên môn còn mở.
Thung lũng chữ U có thể hình thành do sông không?
Một thung lũng sông có thể có đáy rộng và trông gần giống chữ U, khi sông đã ngừng đào sâu và chuyển sang bồi tụ phù sa, lấp đầy đáy. Tuy nhiên đó không phải chữ U theo nghĩa địa mạo, vì vách thường không dựng đứng và không có các dấu vết đặc trưng của băng như thung lũng treo hay trầm tích băng tích.
Thác nước ở Sa Pa có phải là thác của thung lũng treo không?
Phần lớn thác ở vùng núi Việt Nam hình thành vì dòng suối chảy qua lớp đá cứng chống lại sự đào mòn, hoặc qua bậc địa hình do đứt gãy, chứ không phải vì thung lũng treo do băng hà. Hình ảnh có thể giống nhau, nhưng nguồn gốc khác. Muốn biết chính xác nguồn gốc của một thác cụ thể, bạn nên tìm tài liệu địa chất của vùng đó.
Fjord và vịnh Hạ Long có giống nhau không?
Không giống. Fjord là thung lũng băng hà bị nước biển tràn vào, có vách dựng hai bên và lòng vịnh sâu, kéo dài vào đất liền. Vịnh Hạ Long là cảnh quan đá vôi bị nước biển nhấn chìm, với hàng nghìn đảo đá vôi nhô lên, hình thành do hoà tan đá vôi chứ không do băng bào mòn.
Vì sao sách địa lý hay lấy ví dụ thung lũng ở Thuỵ Sĩ và Mỹ?
Vì ở đó các dạng địa hình băng hà rất rõ ràng, được nghiên cứu lâu đời, có ảnh đẹp và dễ nhìn. Dãy Alps là nơi khái niệm thời kỳ băng hà được phát triển từ thế kỷ mười chín. Khi học về thung lũng Việt Nam, bạn chỉ cần nhớ rằng các ví dụ đó chủ yếu minh hoạ chữ U, còn cảnh quan quanh mình gần như toàn là chữ V và các dạng phát triển từ nó.