Nếu muốn hiểu đời sống làng Tây Nguyên mà không phải đi sâu vào rừng, thung lũng sông Đăk Bla quanh trung tâm Kon Tum cũ (nay thuộc Quảng Ngãi) là nơi dễ bắt đầu nhất. Dọc hai bờ sông là những làng người Ba Na với nhà rông mái cao, nhà sàn, ruộng và bãi bồi, chỉ cách khu trung tâm vài cây số.
Hai cái tên khách hay nghe nhất là làng Kon Klor, nơi có nhà rông lớn và cây cầu treo bắc qua sông Đăk Bla, và làng Kon K'Tu, một làng Ba Na ven sông đang làm du lịch cộng đồng. Ngoài ra còn nhiều làng khác dọc sông, mỗi làng có nhịp sống riêng.
Bài này giải thích sông Đăk Bla và các làng ven sông, ý nghĩa của nhà rông, nên ghé đâu và lúc nào, cùng những điều cần biết để là một người khách đúng mực.
Sông Đăk Bla và thung lũng quanh Kon Tum cũ
Đăk Bla là con sông lớn chảy qua vùng Kon Tum cũ theo hướng từ đông sang tây, rồi hợp vào hệ thống sông Sê San chảy sang phía biên giới. Đoạn qua khu trung tâm, lòng sông rộng, hai bờ có bãi bồi và ruộng thấp, xa hơn là đồi thoải. Đây là kiểu thung lũng sông của cao nguyên: không hẹp và dốc như thung lũng miền núi phía Bắc, mà mở rộng, phẳng, đất phù sa màu mỡ.
Người Ba Na là cư dân lâu đời của vùng này. Họ chọn dựng làng gần sông, nơi có nước sinh hoạt, đất bãi bồi để trồng trọt và cá để đánh bắt. Nhiều làng nằm ngay trong khu vực ven đô ngày nay, nên bạn sẽ thấy đời sống truyền thống và đời sống đô thị đan vào nhau: nhà sàn cạnh nhà xây, xe máy đỗ dưới gầm sàn, trẻ con đi học về ra sông tắm.
Màu nước sông Đăk Bla thay đổi theo mùa. Mùa khô nước xuống, lộ bãi cát và bãi đá, sông hiền. Mùa mưa nước đục và lên cao, chảy mạnh, có năm tràn bãi. Cảnh làng ven sông vì thế đẹp theo hai kiểu khác nhau trong năm.
Nhà rông: hiểu đúng trước khi ghé
Nhà rông là gì. Nhà rông là ngôi nhà chung của cả làng ở nhiều dân tộc bắc Tây Nguyên, trong đó có người Ba Na. Đây là nơi họp làng, tiếp khách của làng, tổ chức các nghi lễ và sinh hoạt cộng đồng, nơi người già truyền dạy cho lớp trẻ.
Hình dáng. Nhà rông của người Ba Na nổi bật với mái rất cao, dốc, hình dáng như lưỡi rìu dựng ngược, làm từ gỗ, tre, nứa và lợp tranh. Chiều cao của mái là cách làng thể hiện sự đoàn kết và vị thế của cộng đồng.
Nhà rông Kon Klor. Nhà rông ở làng Kon Klor là một trong những nhà rông được nhiều khách biết tới ở khu trung tâm Kon Tum cũ. Nó vẫn là nơi sinh hoạt của cộng đồng, không chỉ là điểm tham quan.
Không gian cồng chiêng. Nhà rông gắn liền với cồng chiêng, nhạc cụ có mặt trong các dịp lễ của làng. Không gian văn hoá cồng chiêng Tây Nguyên đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại. Bạn có thể được nghe cồng chiêng trong các dịp lễ hoặc các buổi biểu diễn được tổ chức, tuỳ thời điểm.
Quy tắc khi vào. Mỗi làng có quy định riêng về việc khách vào nhà rông. Có nơi chào đón, có nơi chỉ cho xem từ bên ngoài, có lúc đang diễn ra việc của làng. Luôn hỏi người trong làng trước khi bước lên.
Những nơi nên ghé dọc sông
Các điểm dưới đây nằm gần khu trung tâm Kon Tum cũ, có thể đi trong một buổi bằng xe máy hoặc xe đạp. Vị trí cụ thể và tình trạng đường bạn hỏi người địa phương vào thời điểm đi.
- Làng Kon Klor và cầu treo: nhà rông lớn, cây cầu treo bắc qua sông Đăk Bla. Đứng trên cầu nhìn được hai bờ sông, bãi bồi, ruộng và đồi xa. Cầu là đường đi lại của người dân, nên nhường đường cho xe máy, không đứng chắn giữa cầu để chụp ảnh.
- Làng Kon K'Tu: làng Ba Na ven sông cách khu trung tâm vài cây số, có nhà sàn, nhà rông, vườn cây, và mô hình du lịch cộng đồng cho khách ở lại, ăn cơm cùng gia đình.
- Các làng khác dọc hai bờ: nhiều làng Ba Na nhỏ hơn, ít khách, nơi bạn thấy đời sống thường ngày rõ hơn. Chỉ nên vào cùng người địa phương hoặc khi đã hỏi trước.
- Bờ sông lúc chiều: bãi bồi và bờ sông là nơi người dân trồng rau, giặt giũ, trẻ con tắm. Ngồi xa xa ngắm mặt trời lặn trên sông là một trải nghiệm đơn giản nhưng đáng giá.
Một số công trình kiến trúc cổ ở khu trung tâm Kon Tum cũ cũng thường được khách ghé cùng chuyến. Nếu ghé, bạn ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng và tuân theo hướng dẫn của nơi đó.
Đi lúc nào trong năm
Vùng Kon Tum cũ theo khí hậu bắc Tây Nguyên: mùa mưa khoảng giữa năm, mùa khô khoảng cuối năm tới đầu năm sau. Mỗi mùa cho sông Đăk Bla một vẻ riêng.
| Khoảng thời gian | Sông và làng | Lưu ý |
|---|---|---|
| Khoảng tháng 11–1 | Đầu mùa khô, nước sông trong dần, trời trong | Sáng sớm se lạnh; nhiều làng vào mùa thu hoạch |
| Khoảng tháng 2–4 | Mùa khô, nước xuống, lộ bãi cát và đá | Nắng trưa gắt, đi sáng sớm và chiều muộn |
| Khoảng tháng 5–7 | Bắt đầu mưa, đồng ruộng xanh trở lại | Mưa chiều, đường đất vào làng có thể lầy |
| Khoảng tháng 8–10 | Mùa mưa, nước lên, sông đục và chảy mạnh | Không xuống sông, không qua ngầm tràn khi nước lên |
Đầu mùa khô là thời điểm nhiều cộng đồng ở Tây Nguyên có các dịp lễ gắn với mùa màng. Lịch lễ do làng quyết định và thay đổi từng năm, nên nếu muốn chứng kiến, bạn hỏi người địa phương hoặc cơ quan văn hoá địa phương, và nhớ rằng mình là khách được mời, không phải khán giả mua vé.
Ở lại một đêm trong làng
Ở lại một đêm tại làng ven sông khác hẳn với ghé vài giờ. Buổi chiều bạn thấy người dân đi rẫy về, trẻ con ra bờ sông. Buổi tối có khi được ngồi bên bếp lửa nghe chuyện làng. Buổi sáng dậy sớm, sương mỏng trên mặt sông và tiếng gà trong làng.
Chỗ ở trong làng thường là nhà sàn được sửa lại để đón khách, ngủ chung hoặc chia phòng đơn giản, có màn, chăn, nhà vệ sinh có thể ở riêng bên dưới. Bữa ăn do gia đình nấu, có thể có cơm lam, gà nướng, cá sông, rau rừng, tuỳ mùa và tuỳ nhà. Thung Lũng không nêu tên cơ sở; bạn hỏi kỹ trước điều kiện vệ sinh, nước nóng và đường vào.
Khi ở trong nhà người Ba Na, bạn hỏi chủ nhà những điều nên tránh: chỗ nào trong nhà khách không ngồi, có điều gì kiêng khi có việc trong gia đình. Giữ giờ giấc theo nhà, không làm ồn khuya, không tự ý mở cửa vào các phòng riêng.
Nếu được mời uống rượu ghè, bạn có thể nhận một chút để tỏ lòng cảm ơn, hoặc từ chối lịch sự. Không ai trách nếu bạn nói rõ mình không uống được hoặc còn phải lái xe.
Ghép sông Đăk Bla vào một chuyến bắc Tây Nguyên
Thung lũng Đăk Bla hiếm khi là đích duy nhất của chuyến đi; nó thường là một chặng. Vài cách ghép hợp lý, tuỳ hướng bạn tới:
- Với Măng Đen: Đăk Bla bắt nguồn từ vùng cao quanh Kon Plông rồi chảy về phía trung tâm Kon Tum cũ, nên đi từ rừng thông Măng Đen xuống làng ven sông là đi theo chính dòng sông. Hai đêm ở Măng Đen, một đêm trong làng ven sông là một nhịp dễ chịu.
- Với vùng Pleiku: nếu bạn bay tới Pleiku, trung tâm Kon Tum cũ cách không xa về phía bắc. Có thể ghé làng ven sông nửa ngày trước khi lên Măng Đen.
- Với đường Hồ Chí Minh lên phía bắc: người đi xe máy dài ngày thường dừng ở đây trước khi đi tiếp lên vùng núi Quảng Nam cũ và A Lưới.
- Với biển Quảng Ngãi: từ Kon Tum cũ đi qua Măng Đen rồi đổ đèo xuống biển, gom được làng, rừng thông và biển trong bốn năm ngày.
Khi ghép nhiều chặng, đừng xếp làng ven sông vào buổi chiều muộn sau một ngày chạy xe dài. Làng đẹp nhất khi bạn còn đủ sức đi chậm, ngồi nói chuyện, và có thời gian ở lại tới lúc mặt trời lặn trên sông.
Ứng xử để làng còn là làng
Chụp ảnh có xin phép. Người trong làng không phải người mẫu. Hỏi trước khi chụp, nhất là người già và trẻ nhỏ, và chấp nhận câu trả lời "không". Không chĩa máy vào trong nhà người khác qua cửa.
Không gắn mác. Tránh mô tả làng là hoang sơ hay lạc hậu, kể cả trên mạng xã hội. Làng đang thay đổi, có nhà xây, có xe máy, có điện thoại; đó là đời sống bình thường của họ.
Mua đồ thủ công công bằng. Các sản phẩm đan lát, dệt, khắc gỗ mất nhiều công. Mua trực tiếp từ người làm, đừng ép giá quá thấp.
Quà cho trẻ em. Không phát tiền, không ném kẹo cho trẻ em. Nếu muốn đóng góp, gửi đồ dùng học tập qua trường hoặc qua trưởng làng.
Giữ sạch bờ sông. Sông là nguồn nước và nơi sinh hoạt của làng. Không để rác, không tắm xà phòng xuống sông, không bơi ra giữa dòng khi không quen. Dòng Đăk Bla có đoạn sâu và nước xoáy, nhất là mùa mưa, nên trẻ em đi cùng cần được trông sát khi ra bãi sông.
Câu hỏi thường gặp
Làng Kon K'Tu cách trung tâm Kon Tum cũ bao xa?
Làng Kon K'Tu nằm ven sông Đăk Bla, cách khu trung tâm Kon Tum cũ vài cây số, có thể đi bằng xe máy, xe đạp hoặc taxi. Đường vào làng có đoạn nhỏ; mùa mưa có thể lầy. Bạn hỏi chủ nhà hoặc người địa phương tình trạng đường vào thời điểm đi.
Có được vào bên trong nhà rông không?
Tuỳ làng và tuỳ thời điểm. Nhà rông là nhà chung của cả làng, có lúc đang họp hoặc diễn ra nghi lễ. Có làng cho khách lên xem khi có người trong làng đi cùng, có làng chỉ cho xem từ bên ngoài. Luôn hỏi trước và làm theo hướng dẫn của người trong làng.
Có thể nghe cồng chiêng ở đâu?
Cồng chiêng xuất hiện trong các dịp lễ của làng và một số chương trình biểu diễn được tổ chức. Lịch lễ do cộng đồng quyết định, không cố định cho khách. Bạn hỏi người địa phương, chủ nhà hoặc cơ quan văn hoá địa phương. Nếu có dịp chứng kiến lễ, hãy cư xử như một vị khách được mời.
Cầu treo Kon Klor có đi bộ qua được không?
Được, cầu là lối đi lại của người dân giữa hai bờ sông Đăk Bla, người đi bộ và xe máy đều qua. Khi chụp ảnh, bạn đứng sát lan can, nhường đường cho xe, không đứng thành nhóm chắn giữa cầu. Ngày gió mạnh hoặc mưa lớn nên đi cẩn thận.
Ghé các làng ven sông Đăk Bla mất bao lâu?
Nửa ngày là đủ để ghé Kon Klor, cầu treo và một làng gần bằng xe máy. Nếu muốn ở lại làng một đêm, ăn cơm với gia đình và đi bộ quanh làng, bạn dành một ngày rưỡi. Nhiều người ghép với Măng Đen trong một chuyến ba bốn ngày.
Làng Ba Na có phù hợp với gia đình có trẻ nhỏ không?
Phù hợp, vì làng ở gần trung tâm, đường đi không quá xa, trẻ có thể thấy nhà sàn, nhà rông, ruộng, sông. Bạn trông trẻ kỹ khi ra bờ sông, khi lên cầu thang nhà sàn và cầu treo. Dạy trẻ chào hỏi và không chạy nhảy trong nhà rông hay nhà người khác.