Nếu chỉ được chọn một bộ cho chuyến chụp thung lũng, phần lớn người đi sẽ hài lòng với một ống zoom góc rộng đến tiêu chuẩn và một ống tele vừa, cộng thêm chân máy nhẹ và vài miếng khăn khô. Góc rộng kể toàn cảnh và tiền cảnh, tele cắt hoa văn ruộng, nén các lớp núi và chụp người từ xa mà không làm phiền. Mang thêm nữa thường chỉ làm ba lô nặng trên những con dốc đất trơn.
Bài này không giới thiệu hãng hay mẫu cụ thể nào. Nó giúp bạn chọn theo cảnh muốn chụp, theo sức mang vác, và theo điều kiện đặc trưng của thung lũng: ẩm, bụi, mưa bất chợt, đi bộ đường dài, đổi ống kính ngoài trời. Tiêu cự ghi trong bài quy về tương đương khổ full-frame; nếu bạn dùng máy cảm biến nhỏ hơn, hãy nhân với hệ số crop của máy mình.
Mỗi dải tiêu cự kể một loại chuyện
Trong thung lũng, khoảng cách tới chủ thể thay đổi rất lớn: bờ ruộng dưới chân, mái nhà cách vài trăm mét, sống núi cách nhiều cây số. Mỗi dải tiêu cự hợp với một tầng khoảng cách.
| Dải tiêu cự | Hợp với | Ít hợp với | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Siêu rộng, dưới khoảng 20mm | Tiền cảnh gần sát kèm cả thung lũng, nội thất nhà sàn, bầu trời sao | Núi xa, người ở xa (thành chấm nhỏ) | Cần tiền cảnh có chi tiết; méo mạnh ở mép khi đặt người gần |
| Rộng khoảng 24–35mm | Toàn cảnh thung lũng từ đèo, đường mòn có người đi, chợ phiên | Hoa văn ruộng, lớp núi | Linh hoạt, thường là tiêu cự dùng nhiều nhất |
| Tiêu chuẩn khoảng 50mm | Chân dung bối cảnh, đời sống trong bản, cảnh gần mắt nhìn | Toàn cảnh rộng | Ống khẩu lớn nhẹ, chụp tốt lúc thiếu sáng |
| Tele vừa khoảng 70–200mm | Sườn đối diện, người làm ruộng, nén ruộng bậc thang, xếp lớp núi | Trong nhà, khoảng hẹp | Dải tiêu cự “làm ra ảnh” nhiều nhất ở thung lũng |
| Tele dài từ khoảng 300mm | Mặt trời mọc sau núi, đỉnh núi trong biển mây, chim | Đi bộ đường dài vì nặng | Cần chân máy chắc; ảnh xa bị hơi nước làm mờ |
Nhiều người ngạc nhiên khi xem lại ảnh và thấy phần lớn ảnh mình thích được chụp ở dải tele vừa, chứ không phải góc rộng. Lý do là thung lũng đẹp ở những chi tiết lặp lại và các lớp chồng lên nhau, mà ống tele chọn ra được. Nếu ngân sách hay sức mang vác chỉ cho phép thêm một ống ngoài ống kèm máy, ống tele vừa thường là lựa chọn đáng cân nhắc hơn ống siêu rộng.
Zoom hay ống kính một tiêu cự trên đường núi
Zoom tiện vì không phải đổi ống ngoài trời. Ở thung lũng, mỗi lần tháo ống kính là một lần bụi đất đỏ, hạt sương hay mưa phùn có cơ hội rơi vào cảm biến. Một ống zoom dải rộng giảm số lần đổi ống, và cho phép bạn đổi khung nhanh khi ánh sáng chỉ đẹp vài phút.
Ống một tiêu cự nhẹ và sáng. Ống một tiêu cự thường gọn hơn, khẩu độ lớn hơn, chụp tốt khi thiếu sáng trong nhà sàn, lúc giờ xanh hay chụp sao. Đổi lại, bạn phải di chuyển nhiều hơn để bố cục, mà trên sườn đồi thì không phải lúc nào cũng tiến lùi được.
Kết hợp là cách nhiều người chọn. Một ống zoom làm việc chính cho phong cảnh ban ngày, cộng một ống một tiêu cự nhỏ khẩu lớn cho đời sống trong bản và cảnh đêm. Hai ống này bù cho nhau mà không quá nặng.
Ống kính có gioăng chống bụi, chống ẩm đáng giá ở đây. Không ống kính nào chống nước hoàn toàn, nhưng ống có gioăng ở ngàm và các vòng xoay chịu được mưa phùn, sương mù tốt hơn nhiều. Kiểm tra cả thân máy, vì gioăng ở ống kính không có tác dụng nếu thân máy hở.
Đừng mang ống kính mới mua mà chưa thử. Mỗi ống kính có thói quen riêng: lấy nét chậm khi thiếu sáng, lóa khi ngược sáng, mềm ở mép. Phát hiện những điều đó giữa thung lũng lúc bình minh là quá muộn. Chụp thử vài buổi ở nhà trước chuyến đi.
Chân máy, kính lọc và những phụ kiện nhỏ đáng mang
Đồ nghề phụ thường quyết định bạn có chụp được trong những khoảnh khắc khó nhất — bình minh, giờ xanh, sương mù — hay không.
- Chân máy nhẹ: chọn loại gấp gọn, chịu được trọng lượng máy và ống kính nặng nhất bạn mang. Chân bằng sợi carbon nhẹ hơn nhôm nhưng đắt hơn; với đi bộ đường dài, cân nặng là yếu tố quan trọng.
- Kính phân cực tròn: giảm chói trên lá và mặt nước, làm trời xanh đậm hơn. Nhớ rằng nó cũng có thể xoá mất phản chiếu trên ruộng nước.
- Kính giảm sáng (ND): cho tốc độ chậm vào ban ngày để làm mịn suối, thác, mây trôi. Một tấm loại vừa là đủ cho phần lớn nhu cầu.
- Kính giảm sáng chia nửa (GND): cân lại bầu trời sáng với mặt đất tối khi có đường chân trời rõ; ít hữu ích với cảnh ruộng bậc thang trải dọc khung.
- Pin và thẻ nhớ dự phòng: ở bản, điện có thể chập chờn và nhiều ổ cắm phải dùng chung. Mang đủ pin cho hai ngày không sạc.
- Áo mưa cho máy, khăn sợi nhỏ, gói hút ẩm: ba thứ rẻ tiền mà thiếu thì có thể mất cả buổi chụp.
- Đèn đội đầu: để đi lên điểm chụp lúc trời tối, giữ hai tay rảnh, có chế độ ánh sáng đỏ để không làm loá mắt khi chụp đêm.
- Điều khiển từ xa hoặc hẹn giờ: tránh rung khi phơi sáng lâu.
Danh sách này có thể dài, nhưng phần lớn là đồ nhỏ. Thứ thật sự nặng là ống kính và chân máy. Nếu phải bỏ bớt, hãy bỏ ống kính trước khi bỏ chân máy, vì không có chân máy thì gần như không chụp được bình minh, giờ xanh và phơi sáng lâu.
Mang vác trên dốc: cân nặng, túi đựng và cách lấy máy nhanh
Đường vào nhiều thung lũng là dốc đất, bờ ruộng hẹp, lối mòn qua suối. Ba lô máy ảnh nặng làm bạn mệt nhanh, mất thăng bằng và kém tập trung vào chụp. Một mốc tham khảo nhiều người dùng là giữ tổng trọng lượng ba lô ở mức bạn có thể đi bộ cả ngày mà vẫn thoải mái; với người mới đi bộ đường núi, mức đó thấp hơn bạn nghĩ.
Ba lô có khoang máy mở từ phía lưng giúp bạn lấy máy mà không phải đặt ba lô xuống đất bùn. Đai hông có tác dụng chuyển bớt trọng lượng xuống hông, giữ ba lô sát người khi bước qua chỗ trơn. Một dây đeo máy kiểu chéo người hoặc móc gắn vào quai ba lô cho phép bạn treo máy trước ngực, sẵn sàng chụp mà hai tay vẫn rảnh khi cần bám vào cây hay đá.
Khi qua suối hay đi đoạn dốc trơn, cất máy vào ba lô, kéo khoá kín. Một cú trượt khi đang cầm máy bằng một tay là cách phổ biến nhất để vừa hỏng máy vừa bị thương. Nếu đi cùng người dẫn đường bản địa, hỏi họ đoạn nào khó trước để chuẩn bị.
Cuối cùng, chia đồ ra hai túi nhỏ trong ba lô: túi chống nước cho máy và ống kính, túi riêng cho pin, thẻ nhớ, khăn lau. Khi mưa bất chợt, bạn chỉ cần lấy áo mưa máy ra và kéo khoá túi chống nước là xong.
Đổi ống kính ngoài trời mà không đưa bụi vào cảm biến
Mỗi lần đổi ống, cảm biến hoặc gương lật lộ ra ngoài vài giây. Ở thung lũng có gió, bụi đất, sương và hạt mưa, đó là lúc dễ dính bẩn nhất. Bụi trên cảm biến hiện thành những đốm mờ trong ảnh, rõ nhất ở vùng trời và khi đóng khẩu nhỏ.
Một số thói quen giúp giảm rủi ro: tắt máy trước khi đổi ống; quay ngàm máy xuống dưới; đứng quay lưng về phía gió hoặc khom người che; chuẩn bị sẵn ống kính sẽ gắn, đã tháo nắp sau, để thời gian ngàm hở càng ngắn càng tốt. Tránh đổi ống khi đang mưa hay đứng trong sương dày; nếu bắt buộc, làm dưới mái hiên hoặc trong lều.
Mang theo một bóng thổi bụi bằng cao su. Khi thấy đốm trên ảnh, thổi nhẹ vào cảm biến với ngàm quay xuống. Không dùng miệng thổi vì hơi ẩm và nước bọt sẽ làm tình hình tệ hơn; không chạm khăn vào cảm biến nếu chưa từng làm. Đốm cứng đầu để dành về nhà vệ sinh đúng cách hoặc mang tới nơi có chuyên môn.
Đây cũng là lý do thực tế để chọn ống zoom làm việc chính: mỗi lần không phải đổi ống là một lần bạn không phải lo chuyện này.
Bốn bộ đồ nghề gợi ý theo kiểu chuyến đi
Ví dụ giả định, không phải danh sách bắt buộc. Hãy điều chỉnh theo máy và sức của bạn.
- Đi xe, ở bản, chụp quanh đường đèo: một zoom góc rộng đến tiêu chuẩn, một zoom tele vừa, chân máy loại vừa, kính phân cực, kính giảm sáng. Không phải đi bộ xa nên có thể mang chân máy chắc hơn.
- Trekking một ngày qua nhiều bản: một zoom tiêu chuẩn dải rộng, một ống một tiêu cự nhỏ gọn, chân máy mini hoặc chân máy du lịch nhẹ, áo mưa máy. Ưu tiên nhẹ và không phải đổi ống.
- Trekking qua đêm, săn mây và sao: một zoom góc rộng khẩu lớn cho sao, một zoom tele vừa cho biển mây buổi sáng, chân máy du lịch, đèn đội đầu, pin dự phòng nhiều, túi hút ẩm. Gửi bớt đồ không cần ở chỗ ở trước khi lên đỉnh.
- Đi cùng gia đình có trẻ nhỏ: một zoom dải rộng duy nhất và điện thoại. Hai tay bạn sẽ bận dắt con, bế con, cầm đồ ăn; một ống kính không phải đổi giúp bạn vẫn chụp được những khoảnh khắc của cả nhà mà không phải chọn giữa máy ảnh và đứa trẻ đang trèo bờ ruộng.
Dù chọn bộ nào, hãy đóng gói một lần ở nhà, đeo đi bộ thử một quãng dài. Nếu sau một tiếng vai đã mỏi, ba lô quá nặng cho một ngày đi dốc ở thung lũng.
Câu hỏi thường gặp
Máy ảnh hay điện thoại tốt hơn khi chụp thung lũng?
Máy ảnh có ống tele dài, cảm biến lớn và chụp thiếu sáng tốt hơn, đặc biệt lúc bình minh, giờ xanh và chụp sao. Điện thoại gọn, luôn sẵn và xử lý ảnh tốt cho cảnh ban ngày. Nhiều người mang cả hai: máy ảnh cho những buổi chụp có kế hoạch, điện thoại cho khoảnh khắc trên đường.
Có cần ống kính khẩu độ lớn để chụp phong cảnh thung lũng không?
Với phong cảnh ban ngày, bạn thường đóng khẩu khoảng f/8 để đủ nét, nên khẩu lớn không quan trọng. Khẩu lớn có ích khi chụp sao, chụp trong nhà sàn tối, hay chụp người với hậu cảnh mờ. Nếu không định chụp những cảnh đó, ống khẩu vừa nhẹ và rẻ hơn là hợp lý.
Chân máy du lịch có đủ chắc trên đỉnh đèo có gió không?
Chân máy nhẹ dễ rung khi gió mạnh. Hạ thấp chân, không kéo cột giữa, treo ba lô vào móc dưới cột, và đứng chắn gió. Dùng hẹn giờ hoặc điều khiển từ xa. Nếu gió quá mạnh, tăng ISO một chút để dùng tốc độ nhanh hơn thay vì phơi sáng lâu.
Thuê ống kính cho một chuyến đi có nên không?
Thuê là cách hợp lý để thử một ống tele hay góc rộng trước khi quyết định mua. Hãy nhận ống sớm vài ngày để chụp thử, kiểm tra kỹ mốc, bụi và lấy nét, ghi lại tình trạng khi nhận. Hỏi rõ trách nhiệm khi ống bị ướt hay va đập trên đường núi.
Kính lọc bảo vệ UV có cần thiết không?
Với máy ảnh số, kính UV gần như không ảnh hưởng tới màu sắc; tác dụng chính là che mặt trước ống kính khỏi bụi, bùn và trầy xước. Đổi lại, một tấm kính rẻ có thể gây lóa khi ngược sáng. Nhiều người dùng loa che nắng làm lớp bảo vệ thay cho kính UV.
Làm sao biết ống kính bị mốc sau chuyến đi?
Soi ống kính dưới đèn pin từ phía sau và phía trước, tìm những sợi mảnh như mạng nhện hoặc vệt mờ bên trong các thấu kính. Mốc thường bắt đầu từ mép. Nếu thấy, đưa tới nơi có chuyên môn để vệ sinh sớm, và từ đó cất ống trong hộp chống ẩm.