Trên ruộng bậc thang một vụ ở vùng núi phía Bắc, lúa thường chín từ cuối tháng 8 đến khoảng giữa tháng 10, rộ nhất vào khoảng giữa và cuối tháng 9 ở nhiều nơi. Các thung lũng thấp cấy hai vụ như Mai Châu, Mường Lò hay Pù Luông có thêm một đợt lúa chín vào khoảng tháng 5 đến tháng 6, ngoài đợt chín chính vào mùa thu.
Cũng như mùa nước đổ, đây chỉ là khoảng thời gian; mỗi năm lúa chín sớm hay muộn vài tuần tuỳ thời tiết và lịch cấy. Bài này cho bạn bảng khoảng tháng theo vùng, giải thích vì sao trong cùng một thung lũng có thửa vàng, thửa xanh, đâu là lúc đẹp nhất, những rủi ro thời tiết của tháng 9 và cách đi giữa mùa gặt mà không làm phiền người làm.
Vì sao mùa lúa chín vùng cao lại rơi vào mùa thu
Ruộng bậc thang trên cao được cấy vào khoảng tháng 5, tháng 6, khi nước mưa đủ để đổ ruộng. Cây lúa lớn lên suốt mùa hè mưa nhiều, trổ bông vào cuối hè, rồi hạt chắc và chuyển vàng khi trời bắt đầu hanh, nắng dịu. Tính từ lúc cấy đến lúc gặt mất vài tháng, tuỳ giống, nên mùa vàng rơi vào khoảng cuối tháng 8 đến tháng 10.
Bà con vùng cao cần lúa chín trước khi trời trở lạnh, vì rét đến sớm khi lúa đang trổ có thể làm lép hạt. Đó là một lý do lịch cấy được tính toán khá chặt, và cũng là lý do ở những bản cao nhất, nơi mùa lạnh đến sớm, việc chọn giống và ngày cấy được bàn kỹ hằng năm.
Ở thung lũng thấp, khí hậu ấm hơn và có nước tưới ổn định hơn, nên nhiều nơi cấy được hai vụ. Vụ xuân cấy cuối mùa khô và gặt vào đầu hè; vụ mùa cấy giữa năm và gặt vào mùa thu. Vì vậy nếu bạn chỉ rảnh vào tháng 5 hay tháng 6, các thung lũng thấp vẫn có thể cho bạn một mùa vàng, dù cảnh không chồng tầng như sườn bậc thang.
Khoảng lúa chín theo vùng
Khoảng thời gian dưới đây là mức thường gặp, không phải cam kết. Cột ghi chú nói rõ chỗ hay bị nhầm.
| Vùng | Đợt chín chính | Đợt khác | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Sa Pa và thung lũng Mường Hoa (Lào Cai) | Khoảng cuối tháng 8 đến giữa tháng 9 | Không (một vụ) | Thường vàng sớm hơn Mù Cang Chải một chút |
| Vùng Mù Cang Chải (Yên Bái cũ, nay thuộc Lào Cai) | Khoảng giữa tháng 9 đến đầu tháng 10 | Không (một vụ) | Các bản khác nhau có thể lệch nhau cả tuần |
| Vùng Y Tý, Bát Xát (Lào Cai) | Khoảng tháng 9 | Không (một vụ) | Hay có mây mù, dành dư ngày |
| Vùng Tú Lệ (Lào Cai) | Khoảng tháng 9 | Không | Trùng mùa làm cốm nếp, đông khách |
| Mai Châu (Hoà Bình cũ, nay thuộc Phú Thọ) | Vụ mùa khoảng tháng 9 đến tháng 10 | Vụ xuân khoảng tháng 5 đến tháng 6 | Cánh đồng phẳng quanh bản nhà sàn |
| Cánh đồng Mường Lò – Nghĩa Lộ (Lào Cai) | Vụ mùa khoảng tháng 9 đến tháng 10 | Vụ xuân khoảng tháng 5 đến tháng 6 | Đồng rộng, nhìn đẹp từ trên cao |
| Pù Luông (Thanh Hoá) | Vụ mùa khoảng tháng 9 đến tháng 10 | Vụ xuân khoảng tháng 5 đến tháng 6 | Bậc thang thấp xen rừng, có guồng nước |
Hoàng Su Phì của Hà Giang cũ (nay thuộc Tuyên Quang) thường chín muộn hơn các vùng trên một chút; thông tin chi tiết bạn tìm ở các trang chuyên về Hà Giang. Mù Cang Chải và Tú Lệ cũng có nhiều tài liệu riêng; ở đây chỉ đặt chúng trong bức tranh chung.
Nếu bạn muốn ghép hai vùng trong một chuyến, cặp Sa Pa trước, Mù Cang Chải sau thường hợp lịch hơn chiều ngược lại, nhưng vẫn phải hỏi tình hình năm đó.
Vì sao cùng một thung lũng mà thửa vàng, thửa xanh
Ngày cấy khác nhau. Như đã nói ở mùa nước đổ, khu thấp gần nước thường cấy trước, khu cao cấy sau. Khoảng cách vài tuần lúc cấy kéo theo khoảng cách vài tuần lúc chín.
Giống lúa khác nhau. Trong một bản có nhà cấy giống địa phương dài ngày, có nhà cấy giống ngắn ngày. Lúa nếp và lúa tẻ cũng không chín cùng lúc. Nhìn từ trên cao, mỗi nhà là một mảng màu.
Nắng và gió. Sườn đón nắng nhiều chín nhanh hơn sườn khuất. Khu nằm sâu trong khe, sáng muộn chiều sớm, thường vàng sau.
Nước và đất. Thửa giữ nước tốt, đất màu mỡ có thể kéo dài thời gian sinh trưởng; thửa cao thiếu nước có khi chín ép sớm hơn.
Một đợt rét hay mưa giữa mùa. Đợt mưa dầm lúc lúa trổ bông có thể làm chậm quá trình chín, còn những ngày nắng hanh liên tiếp lại đẩy màu vàng lên nhanh. Vì vậy ảnh của người đi tuần trước chỉ cho bạn biết xu hướng, không cho biết chắc tuần sau sẽ thế nào.
Hệ quả cho người đi. Bạn hiếm khi gặp cả thung lũng vàng đều một màu trong cùng một ngày. Điều đó không xấu: cảnh xanh pha vàng thường có chiều sâu hơn, và nếu một khu đã gặt thì đi thêm một đoạn có thể gặp khu đang vàng.
Lúc nào đẹp nhất: xanh pha vàng, vàng rộm hay sau gặt
Người chụp ảnh hay nói đến ba giai đoạn. Xanh pha vàng là lúc bông lúa đã ngả nhưng lá còn xanh, nhìn từ xa thấy màu vàng chanh đan với xanh. Giai đoạn này kéo dài khá lâu và cho ảnh có nhiều sắc độ. Vàng rộm là lúc gần gặt, cả thửa đều vàng, đẹp nhất dưới nắng chiều. Giai đoạn này ngắn, thường chỉ một hai tuần ở mỗi khu, vì lúa chín là bà con gặt ngay để tránh mưa.
Sau gặt, ruộng còn gốc rạ, rơm phơi trên bờ, có nơi đốt rơm tạo khói mỏng trong thung lũng lúc chiều. Nhiều người bỏ qua giai đoạn này, nhưng đây là lúc bạn thấy rõ hình các bậc ruộng và nhịp sống thu hoạch: người gùi thóc, tuốt lúa ngay trên ruộng, phơi thóc trước sân.
Về giờ, nắng xiên buổi sáng và buổi chiều làm màu vàng ấm và nổi khối bậc thang; nắng trưa làm màu bệt. Tháng 9 ở vùng núi phía Bắc vẫn còn những ngày mưa, nên một buổi chiều quang sau mưa thường cho không khí trong và màu đẹp nhất.
Nếu mục tiêu của bạn là trải nghiệm hơn là ảnh, đi vào giai đoạn gặt rộ sẽ cho nhiều điều để thấy nhất, với điều kiện bạn biết giữ khoảng cách.
Mùa lúa chín còn mang theo những gì ngoài màu vàng
Đi vào mùa gặt, bạn thấy cả một chuỗi việc nối nhau mà ảnh ruộng vàng không kể hết. Ở nhiều bản người H'Mông và người Dao trên sườn cao, lúa được cắt rồi tuốt ngay trên ruộng bằng máng gỗ hoặc thùng tuốt, thóc đóng bao rồi gùi về nhà theo lối mòn. Ở các thung lũng thấp của người Thái, máy gặt nhỏ đã vào được những cánh đồng phẳng, nhưng ở rìa đồng và thửa hẹp vẫn gặt tay.
Mùa này cũng là lúc nhiều gia đình nuôi cá trong ruộng thu cá khi tháo nước, ở những nơi có tập quán đó. Lúa nếp mới được đem làm cốm ở một số vùng, nổi tiếng nhất là quanh Tú Lệ; ở nơi khác, nếp mới dành cho xôi, cơm lam, bánh trong các dịp mừng cơm mới của bản. Mỗi dân tộc, mỗi bản có cách mừng lúa mới riêng, có nơi làm lớn, có nơi chỉ là bữa cơm trong nhà; bạn chỉ nên tham dự khi được mời.
Trên nương, ngô và đậu cũng vào mùa thu hoạch. Trước sân nhà, thóc phơi trên tấm bạt, ngô treo dưới gác. Chợ phiên trong các tuần này thường nhiều nông sản mới hơn. Nếu bạn quan tâm đến đời sống hơn là chỉ chụp ảnh, hãy dành một buổi đi bộ chậm quanh bản, hỏi chuyện khi có dịp, thay vì chạy từ điểm ngắm này sang điểm ngắm khác.
Đi giữa mùa gặt: những việc nên làm
Mùa gặt là lúc bà con bận rộn và mệt. Vài thói quen đơn giản giúp chuyến đi của bạn không thành gánh nặng cho người khác.
- Đi trên lối mòn chung, không đi tắt qua ruộng đã chín; lúa chín đổ rạp khi bị giẫm và rất khó gặt.
- Xin phép trước khi chụp người đang làm, nhất là chụp cận mặt; nếu họ lắc đầu thì cảm ơn và đi tiếp.
- Không trèo lên đống lúa, máng tuốt hay bao thóc để tạo dáng.
- Nhường đường cho người gùi lúa trên lối hẹp; họ mang nặng và cần đi liền mạch.
- Không cho trẻ em tiền hay kẹo để đổi lấy ảnh; nếu muốn hỗ trợ, mua nông sản hay đồ thủ công theo giá người bán đưa ra.
- Mang rác về chỗ có thùng rác hoặc mang theo xuống thị trấn.
Một số bản có làm điểm dừng chân thu phí nhỏ để khách vào ruộng chụp ảnh. Đó là cách bà con nhận lại chút lợi ích từ cảnh quan do chính họ tạo ra; bạn nên tôn trọng quy định ở từng nơi.
Thời tiết tháng 9 và những gì cần dự phòng
Mùa lúa chín trùng với cuối mùa mưa bão ở miền Bắc. Ngày đẹp nhiều, nhưng rủi ro chưa hết hẳn.
- Các cơn bão hay áp thấp vào vịnh Bắc Bộ có thể gây mưa lớn diện rộng lên vùng núi trong vài ngày, kéo theo nguy cơ lũ quét và sạt lở ở các tuyến đèo.
- Khi bản tin thời tiết cảnh báo mưa lớn ở vùng núi phía Bắc, bạn nên hoãn hoặc đổi tuyến, đừng cố đi cho kịp lịch nghỉ.
- Dành ít nhất một ngày dư trong lịch trình để chờ thời tiết; ngày dư không dùng đến thì thêm một buổi đi bộ quanh bản.
- Mang áo mưa, túi chống nước cho máy ảnh và điện thoại, giày bám tốt cho đường đất.
- Sáng sớm và tối tháng 9 trên cao đã se lạnh; mang theo một áo khoác vừa phải.
Mùa vàng đẹp nhưng không đáng để đánh đổi an toàn. Những năm có bão lớn, nhiều tuyến đường vùng cao bị sạt nhiều ngày; khi đó cảnh đẹp vẫn còn ở năm sau.
Câu hỏi thường gặp
Lúa chín ở Mù Cang Chải và Sa Pa nơi nào sớm hơn?
Theo kinh nghiệm nhiều năm, Sa Pa và thung lũng Mường Hoa thường vàng sớm hơn Mù Cang Chải một chút, nhưng độ lệch không cố định. Có năm hai nơi gần như cùng lúc. Cách chắc nhất là hỏi người địa phương ở cả hai nơi khoảng hai đến ba tuần trước chuyến đi.
Tháng 10 đi ngắm lúa chín có còn kịp không?
Đầu tháng 10 vẫn còn lúa ở một số bản trên cao hoặc ở các thung lũng hai vụ đang vào vụ mùa, nhưng nhiều nơi đã gặt xong. Nếu chỉ đi được tháng 10, bạn nên chọn nơi có vụ mùa chín muộn và chấp nhận cảnh sau gặt ở một phần thung lũng.
Mùa lúa chín có cần đặt phòng sớm không?
Các cuối tuần giữa và cuối tháng 9, cùng dịp nghỉ lễ đầu tháng 9, thường đông khách ở những vùng nổi tiếng. Nên đặt trước và chọn nơi linh hoạt đổi ngày. Đi ngày thường giúp bạn có chỗ ở dễ hơn và đường vắng hơn.
Có thể xem lúa chín vào tháng 6 ở đâu?
Các thung lũng thấp cấy hai vụ như Mai Châu, cánh đồng Mường Lò hay Pù Luông thường có lúa vụ xuân chín vào khoảng tháng 5 đến tháng 6. Cảnh là đồng phẳng hoặc bậc thang thấp, không chồng tầng như vùng cao, và trời đầu hè nóng hơn, nên đi sớm buổi sáng.
Đi ngắm lúa chín cùng trẻ nhỏ có phù hợp không?
Phù hợp nếu chọn nơi đường không quá xa và dốc, lịch nhẹ nhàng, có chỗ ở gần ruộng để không phải đi xe nhiều trong ngày. Nhớ dặn trẻ đi trên lối mòn, không chạy vào ruộng và hỏi trước khi chạm vào nông cụ hay thóc đang phơi của người dân.
Năm nào có bão lớn thì mùa vàng có bị ảnh hưởng không?
Có thể. Mưa gió mạnh làm lúa đổ, một số nơi phải gặt vội, đường đi bị sạt. Bạn nên theo dõi tin thời tiết và tình hình giao thông vùng núi, hỏi nơi định ở trước khi lên đường, và sẵn sàng đổi kế hoạch nếu có cảnh báo.