Chụp người ở bản vùng cao tốt nhất bắt đầu bằng một lời xin phép, bằng lời hoặc bằng cử chỉ, trước khi giơ máy lên, và kết thúc bằng việc gửi lại ảnh cho người được chụp nếu có thể. Ở giữa là kỹ thuật: chụp lúc họ đang làm việc hay sinh hoạt thay vì bảo họ đứng tạo dáng, chọn tiêu cự và khoảng cách để không làm họ ngại, và giữ màu da, màu vải đúng như ngoài đời.
Phần ứng xử chung khi ở bản — ăn ở với chủ nhà, quà cho trẻ em, trang phục, lễ hội — đã có trong chuyên mục bản làng và homestay. Bài này chỉ đi vào chuyện cầm máy trước người khác: khi nào hỏi, hỏi thế nào, chụp ra sao để ảnh có hồn mà người trong ảnh vẫn thấy được tôn trọng, và nghĩ gì trước khi đăng một bức chân dung lên mạng.
Vì sao xin phép quan trọng hơn bức ảnh
Với người đi du lịch, một bức chân dung bà cụ mặc váy thổ cẩm là kỷ niệm; với bà cụ, đó là khuôn mặt của mình bị một người lạ mang đi mà không biết sẽ xuất hiện ở đâu. Nhiều người dân ở các thung lũng du lịch đông khách đã quen với cảnh hàng chục ống kính chĩa vào mình mỗi ngày, và không ít người thấy mệt mỏi vì điều đó. Một lời xin phép trả lại cho họ quyền quyết định.
Xin phép cũng giúp ảnh tốt hơn. Người được hỏi và đồng ý thường thoải mái hơn, không quay mặt đi, không che mặt. Bạn có cơ hội trò chuyện, biết họ đang làm gì, và chụp được những khoảnh khắc tự nhiên sau vài phút khi họ quên đi sự có mặt của máy ảnh.
Chụp lén bằng ống tele từ xa có thể cho bức ảnh bất ngờ, nhưng khi người được chụp nhìn rõ mặt và đang ở trong không gian riêng — sân nhà, bên bếp lửa, lúc tắm giặt bên suối — thì đó là xâm phạm. Ranh giới hợp lý: cảnh đông người ở nơi công cộng, người chỉ là chi tiết nhỏ trong phong cảnh thì không cần hỏi từng người; còn một bức chân dung, nơi khuôn mặt là chủ thể, thì cần hỏi.
Khi ai đó từ chối, hãy cười, cảm ơn và hạ máy xuống. Đừng nài nỉ, đừng chụp lén sau khi bị từ chối, đừng đề nghị trả tiền để đổi lấy sự đồng ý. Mỗi người có lý do riêng, có khi vì quan niệm, có khi chỉ vì hôm ấy không muốn.
Hỏi thế nào khi không chung ngôn ngữ
Cử chỉ đơn giản là đủ. Giơ máy lên ngang ngực, chỉ vào máy rồi chỉ vào người đó, nhướng mày và cười. Phần lớn người hiểu ngay. Cái gật đầu, nụ cười hay xua tay là câu trả lời rõ ràng.
Học một câu chào của dân tộc nơi bạn đến. Hỏi chủ nhà cách chào bằng tiếng Thái, tiếng H'Mông hay tiếng Dao. Một câu chào dù phát âm vụng cũng mở ra không khí khác hẳn. Phần lớn người ở các thung lũng du lịch nói được tiếng Việt, nhưng người già và trẻ nhỏ ở bản xa có thể chưa.
Nhờ người quen giới thiệu. Nếu đi cùng người dẫn đường bản địa hay chủ nhà, nhờ họ hỏi giúp. Lời giới thiệu từ người cùng bản giúp người được chụp yên tâm hơn nhiều so với một người lạ cầm máy.
Cho xem ảnh ngay sau khi chụp. Quay màn hình cho người được chụp xem. Nhiều người sẽ cười, gọi người nhà lại xem, có khi mời bạn vào nhà. Đây cũng là lúc bạn hỏi có muốn nhận lại ảnh không.
Với trẻ em, hỏi người lớn. Trẻ em ở bản thường hồn nhiên chạy lại gần máy ảnh. Hãy hỏi bố mẹ hoặc người lớn đi cùng trước khi chụp cận mặt một đứa trẻ, và đặc biệt cẩn trọng khi đăng ảnh trẻ em lên mạng.
Chụp đời thường, không bắt tạo dáng
Bức ảnh người ở bản đáng xem nhất thường là bức kể được họ đang làm gì, chứ không phải bức họ đứng nhìn thẳng ống kính theo lời người chụp.
- Chụp khi họ làm việc: dệt vải, se lanh, gánh nước, cấy lúa, nấu bếp. Đôi tay đang làm việc thường là chủ thể đẹp mà không cần khuôn mặt.
- Ở lại lâu hơn một chút: sau vài phút, người ta quên máy ảnh và trở lại nhịp sinh hoạt thường. Những khoảnh khắc tự nhiên nhất thường đến sau đó.
- Không bảo người khác thay trang phục hay mặc đồ lễ hội cho đẹp ảnh nếu hôm đó họ không mặc. Áo thun, áo khoác hiện đại cũng là đời sống thật của bản.
- Không dựng cảnh nghèo khó, không chọn những góc chỉ để làm nổi bật sự thiếu thốn. Thung lũng không phải nơi “hoang sơ, lạc hậu”; đó là nơi người ta sống, làm việc và thay đổi như mọi nơi khác.
- Ánh sáng tự nhiên trước cửa nhà sàn: ánh sáng từ cửa ra vào hay cửa sổ chiếu nghiêng vào người ngồi trong nhà tạo khối rất đẹp, không cần đèn flash.
- Tắt đèn flash trong nhà: flash làm mất không khí bếp lửa, làm người già và trẻ nhỏ chói mắt, và với nhiều người là sự bất lịch sự.
- Ở chợ phiên, chụp toàn cảnh nhiều hơn chân dung: người đi chợ đang bận mua bán; chân dung cận mặt thì hỏi.
Một cách nghĩ hữu ích: hãy chụp người ở bản như cách bạn muốn người khác chụp mẹ mình đang nấu cơm trong bếp — gần gũi, đúng thực, không phô trương.
Chọn tiêu cự và khoảng cách cho từng kiểu ảnh
Khoảng cách giữa bạn và người được chụp ảnh hưởng tới cả bức ảnh lẫn cảm giác của họ. Bảng dưới quy về tiêu cự tương đương full-frame.
| Kiểu ảnh | Tiêu cự gợi ý | Khoảng cách | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Chân dung bối cảnh: người trong nhà, bên khung cửi | Khoảng 28–35mm | Vài bước chân, trong cùng không gian | Cần sự đồng ý và tin tưởng, thường sau khi trò chuyện |
| Chân dung nửa người | Khoảng 50–85mm | Gần, giao tiếp được bằng mắt | Tiêu cự tự nhiên cho khuôn mặt, ít méo |
| Đôi tay đang làm việc | Khoảng 35–50mm, hoặc ống chụp gần | Gần | Không thấy mặt nên dễ được đồng ý |
| Người làm ruộng trên sườn đồi | Khoảng 100–300mm | Rất xa | Người là chi tiết trong cảnh; không làm gián đoạn công việc |
| Chợ phiên, lễ hội đông người | Khoảng 24–50mm | Hoà vào đám đông | Tránh chĩa tele vào từng người như rình |
Điều đáng tránh là đứng thật xa dùng ống tele dài chụp cận mặt người không biết mình bị chụp. Bức ảnh ấy có thể sắc nét, nhưng người trong ảnh không có cơ hội nói có hay không. Nếu muốn chân dung cận mặt, hãy đi lại gần, chào hỏi, và dùng tiêu cự tự nhiên.
Ánh mắt cũng là một phần của khoảng cách. Khi bạn đứng gần, nhìn qua máy rồi hạ máy xuống mỉm cười, người được chụp đọc được thiện ý. Khi bạn đứng xa và giấu mặt sau ống kính dài, họ chỉ thấy một vật đen đang chĩa vào mình. Với người già và trẻ nhỏ, hãy hạ thấp người ngang tầm mắt họ thay vì đứng trên cao chụp xuống; góc nhìn ngang vừa cho ảnh tự nhiên hơn, vừa bớt cảm giác người chụp ở vị thế cao hơn người được chụp.
Giữ màu da và màu vải đúng như ngoài đời
Thổ cẩm của người Thái, người H'Mông, người Dao, người Tày ở các thung lũng có những bảng màu riêng, nhiều khi được nhuộm bằng chàm, bằng vỏ cây, có ý nghĩa gắn với dân tộc và vùng đất. Ảnh làm sai màu vải là làm sai một phần văn hoá. Màu da cũng vậy: bộ lọc làm trắng da hay đổi tông màu biến người trong ảnh thành một người khác.
Về kỹ thuật, cân bằng trắng tự động dễ bị lệch trong nhà sàn có ánh lửa bếp và ánh sáng xanh từ cửa sổ cùng lúc. Chụp RAW cho phép chỉnh lại sau. Nếu chụp JPEG, chọn cân bằng trắng theo nguồn sáng chính. Màu chàm đậm của nhiều loại vải dễ bị máy ghi thành đen hoặc tím, hãy kiểm tra trên màn hình và so với mắt nhìn.
Khi chỉnh ảnh, hạn chế tăng độ bão hoà toàn bộ khung. Màu đỏ, màu hồng của khăn, của áo rất dễ bị bệt khi bão hoà cao, mất hết hoa văn. Tăng độ rõ vừa phải để thấy kết cấu sợi vải; với khuôn mặt người già, đừng làm mịn da quá mức, vì nếp nhăn là một phần câu chuyện của họ.
Cuối cùng, không ghép, không thay nền, không thêm chi tiết không có thật vào ảnh người dân rồi giới thiệu như ảnh tư liệu.
Gửi lại ảnh và đăng lên mạng có trách nhiệm
Một bức ảnh gửi lại thường có giá trị với người ở bản hơn nhiều so với một lời cảm ơn. Đăng lên mạng thì cần suy nghĩ nhiều hơn một cú chạm.
- Hỏi cách gửi: nhiều người ở bản dùng ứng dụng nhắn tin trên điện thoại; xin số hoặc gửi qua chủ nhà.
- In ảnh: nếu bạn quay lại vào năm sau, một bức ảnh in là món quà được nhiều gia đình trân trọng, đặc biệt là ảnh người già.
- Đặt chú thích tôn trọng: ghi đúng tên dân tộc, tên vùng; tránh chữ “hoang sơ”, “lạc hậu”, “nghèo khổ” làm nhãn cho người trong ảnh.
- Ảnh trẻ em: cân nhắc không đăng ảnh cận mặt trẻ em, hoặc không gắn vị trí cụ thể.
- Ảnh dùng thương mại: bán ảnh, in lịch, làm quảng cáo cần sự đồng ý rõ ràng của người được chụp; quy định về quyền đối với hình ảnh cá nhân và sở hữu trí tuệ cần được kiểm tra theo luật hiện hành.
- Gỡ khi được yêu cầu: nếu người trong ảnh hay người nhà nhắn muốn gỡ, hãy gỡ.
Nhiều nhiếp ảnh gia làm việc lâu năm ở vùng cao kể rằng những mối quan hệ họ có với người dân quý hơn mọi bức ảnh. Một lần quay lại đưa ảnh có thể mở ra những lần sau được mời vào nhà, được dẫn đi nương, được chụp những cảnh mà người qua đường không bao giờ thấy.
Câu hỏi thường gặp
Người dân xin tiền khi chụp ảnh thì nên làm thế nào?
Ở một số điểm du lịch đông khách, có người đề nghị trả tiền khi được chụp. Bạn có thể từ chối lịch sự và không chụp, hoặc nếu đồng ý thì trả sòng phẳng như một thoả thuận. Cách tốt hơn cho cả hai bên là mua đồ thủ công hay ủng hộ dịch vụ của gia đình họ, rồi trò chuyện và xin phép chụp.
Có nên cho kẹo, tiền để trẻ em đứng yên cho chụp không?
Không nên. Cho kẹo, tiền lẻ để đổi lấy ảnh dễ hình thành thói quen xin xỏ ở trẻ, ảnh hưởng tới việc học và sức khoẻ răng miệng. Nếu muốn giúp, hãy hỏi chủ nhà hoặc trường học trong bản cách hỗ trợ phù hợp. Chuyên mục bản làng và homestay có bài riêng về quà cho trẻ em.
Chụp ảnh trong lễ hội của bản có cần xin phép không?
Lễ hội công khai thường cho phép khách xem và chụp, nhưng có những nghi thức hay không gian mà cộng đồng không muốn có người lạ chụp. Hỏi người tổ chức hay người dẫn đường trước, quan sát người dân xung quanh, không chen lên trước, không dùng flash, không bay flycam trên đám đông.
Chụp người từ phía sau có cần xin phép không?
Ảnh người từ phía sau, không thấy mặt, ở nơi công cộng thường không gây vấn đề và là cách tốt để kể chuyện mà vẫn giữ riêng tư cho người được chụp. Tuy vậy, nếu bạn đi theo một người để chụp hay chụp trong không gian riêng của họ, vẫn nên chào hỏi.
Ống kính tele có giúp chụp người tự nhiên hơn không?
Ống tele giúp chụp người đang làm việc trên ruộng mà không làm họ gián đoạn. Nhưng với chân dung cận mặt, dùng tele từ xa thay cho việc tới gần và xin phép thường bị cảm nhận là rình chụp. Hãy dùng tele cho cảnh rộng có người, còn chân dung thì đi lại gần.
Đăng ảnh người dân lên mạng xã hội có vi phạm gì không?
Quyền của cá nhân đối với hình ảnh của mình được pháp luật dân sự bảo vệ, và việc dùng hình ảnh người khác, nhất là cho mục đích thương mại, thường cần sự đồng ý. Quy định cụ thể bạn cần kiểm tra theo văn bản hiện hành. Về đạo đức, nếu chưa xin phép thì cân nhắc không đăng ảnh cận mặt.