Thung lũng vùng cao xa thị trấn là một trong những nơi chụp sao tốt nhất ở Việt Nam, nhưng chỉ khi ba điều trùng nhau: trăng không có trên trời, trời quang mây, và ánh đèn quanh bạn đủ tối. Muốn có dải Ngân Hà rõ thì còn cần thêm điều thứ tư: phần sáng nhất của nó phải đang ở trên đường chân trời vào giờ bạn đứng chụp. Khi đủ những điều đó, một máy ảnh có ống góc rộng khẩu lớn đặt trên chân máy, phơi sáng khoảng mười lăm đến hai mươi lăm giây, là đã thấy dải sao.
Bài này hướng dẫn cách chọn đêm theo lịch trăng và mùa, chọn chỗ tối trong thung lũng, đặt thông số khởi đầu, lấy nét khi không nhìn thấy gì, và giữ an toàn khi đi lại ban đêm ở vùng núi. Các khoảng tháng nêu dưới đây là gần đúng cho vĩ độ Việt Nam; thời tiết từng vùng mới là yếu tố quyết định.
Chọn đêm: trăng, mùa và giờ Ngân Hà lên
Ánh trăng là thứ làm mờ sao mạnh nhất. Đêm trăng tròn, bầu trời sáng đến mức chỉ thấy những ngôi sao sáng nhất. Thời gian thuận lợi nhất là những đêm quanh ngày không trăng, tức là khoảng cuối và đầu tháng âm lịch, hoặc những giờ trăng đã lặn hay chưa mọc. Lịch âm treo tường hay ứng dụng xem giờ trăng mọc lặn đều cho biết điều này.
Dải Ngân Hà luôn có mặt trên bầu trời đêm, nhưng phần sáng và nhiều chi tiết nhất — vùng trung tâm thiên hà nằm về phía chòm Nhân Mã — chỉ nhìn thấy vào một số tháng. Ở Việt Nam, vùng này bắt đầu xuất hiện trước bình minh vào khoảng đầu năm, dần lên sớm hơn và có mặt gần như suốt đêm vào khoảng giữa năm, rồi chỉ còn thấy đầu hôm vào khoảng cuối thu. Khoảng cuối năm đến đầu năm, vùng trung tâm nằm gần mặt trời nên gần như không chụp được.
Thời tiết làm mọi chuyện phức tạp hơn. Ở các thung lũng phía Bắc, giữa năm là mùa mưa, nhiều mây; cuối năm trời trong hơn nhưng trung tâm Ngân Hà lại không thuận. Vì vậy nhiều người chụp sao ở phía Bắc nhắm vào khoảng mùa xuân trước bình minh và khoảng đầu thu buổi tối, những lúc vừa có thể thấy vùng trung tâm vừa có cơ hội trời quang. Ở Tây Nguyên, mùa khô cuối năm đến đầu năm trời quang nhiều nhưng cũng là lúc trung tâm Ngân Hà khó thấy; mùa này hợp hơn để chụp sao trời nói chung, vệt sao quay.
Một ứng dụng bản đồ sao cho biết dải Ngân Hà ở hướng nào, lên lúc mấy giờ tại đúng nơi bạn đứng. Kết hợp với lịch trăng và dự báo mây, bạn có thể khoanh vùng vài đêm có khả năng nhất trong chuyến đi.
Chọn chỗ tối trong thung lũng
Tránh xa thị trấn và khu dịch vụ. Thị trấn du lịch, khu nghỉ dưỡng, công trình chiếu sáng tạo ra một quầng sáng trên bầu trời về phía đó, có khi nhìn thấy từ rất xa. Chọn hướng chụp ngược với hướng có quầng sáng, hoặc đi xa hẳn thị trấn.
Đáy thung lũng bị núi che bớt bầu trời. Đứng sâu dưới đáy, hai sườn núi chắn mất một phần bầu trời gần đường chân trời, trong khi trung tâm Ngân Hà thường nằm khá thấp ở vĩ độ của Việt Nam. Một điểm đứng cao hơn, nhìn về hướng có dải Ngân Hà, thường tốt hơn.
Sương và hơi nước cũng làm mờ sao. Những đêm ẩm, sương dâng lên từ đáy thung lũng làm bầu trời gần đường chân trời mờ đục. Đứng cao hơn lớp sương là lợi thế; có khi bạn chụp được cả dải sao trên biển mây.
Ánh đèn bản làng có thể là tiền cảnh đẹp. Vài ô cửa nhà sàn sáng đèn dưới thung lũng tạo tiền cảnh ấm áp tương phản với bầu trời xanh tím. Nhưng nếu đèn quá sáng, chúng sẽ cháy trắng trong khi bầu trời còn thiếu sáng. Chọn khoảng cách đủ xa để đèn chỉ là những đốm nhỏ.
Không chiếu đèn vào nhà người khác. Khi đi tìm chỗ đứng, đừng rọi đèn pin vào nhà dân, vào chuồng trâu bò. Người ở bản ngủ sớm; tiếng ồn và ánh đèn lúc khuya làm phiền họ.
Thông số khởi đầu cho ảnh sao phong cảnh
Bảng dưới là điểm khởi đầu cho máy ảnh khổ full-frame. Chụp một tấm, phóng to xem rồi điều chỉnh.
| Thông số | Khởi đầu | Vì sao |
|---|---|---|
| Khẩu độ | Mở lớn nhất ống cho phép, khoảng f/1.4–f/2.8 | Thu nhiều ánh sáng nhất trong thời gian ngắn |
| Tốc độ | Khoảng 15–25 giây với ống khoảng 14–24mm | Dài hơn thì sao bị kéo thành vệt do Trái Đất quay |
| ISO | Khoảng 1600–6400 | Tuỳ máy và độ tối của trời; thử để cân bằng giữa sáng và nhiễu |
| Lấy nét | Tay, vào một ngôi sao sáng | Lấy nét tự động không bám được trong bóng tối |
| Cân bằng trắng | Đặt cố định, khoảng 3800–4500K | Trời đêm có màu xanh tự nhiên, tránh ảnh vàng do đèn |
| Định dạng | RAW | Cần chỉnh nhiều sau khi chụp |
| Chống rung | Hẹn giờ 2–10 giây hoặc điều khiển từ xa, tắt chống rung ống kính khi dùng chân máy | Tránh rung khi bấm và tránh chống rung tự làm lệch hình |
Để ước lượng tốc độ tối đa trước khi sao bị kéo vệt, nhiều người dùng “quy tắc 500”: lấy 500 chia cho tiêu cự tương đương full-frame. Ví dụ với ống 20mm, 500 chia 20 được khoảng 25 giây. Quy tắc này ra đời từ thời phim; với cảm biến số độ phân giải cao, phóng to sẽ thấy sao đã hơi dài, nên nhiều người dùng hệ số nhỏ hơn hoặc các công thức chặt hơn. Hãy chụp thử, phóng to và rút ngắn thời gian nếu thấy sao thành vệt.
Máy ảnh cảm biến nhỏ hơn thì nhân tiêu cự với hệ số crop trước khi chia. Với điện thoại, hãy dùng chế độ chụp đêm hoặc chế độ thiên văn nếu có, kê máy thật chắc.
Lấy nét trong bóng tối
Lấy nét là bước làm hỏng nhiều ảnh sao nhất. Trong bóng tối, hệ lấy nét tự động không tìm được gì để bám, và vạch vô cực trên ống kính thường không chính xác — nhiều ống kính xoay quá vô cực một chút để bù cho thay đổi nhiệt độ. Vặn hết vòng nét về một phía thường cho sao bị nhoè.
Cách đáng tin nhất là lấy nét tay bằng màn hình xem trực tiếp. Hướng máy về phía một ngôi sao sáng hoặc một hành tinh, phóng to tối đa trên màn hình, rồi xoay vòng nét thật chậm cho tới khi điểm sáng nhỏ và gọn nhất. Nếu không thấy sao trên màn hình, tăng ISO tạm thời lên cao để dễ nhìn, lấy nét xong thì hạ lại.
Một cách khác là lấy nét vào một nguồn sáng ở xa như ngọn đèn trên sườn núi bên kia thung lũng, cách vài cây số. Sau khi đã lấy nét đúng, dán một mẩu băng dính lên vòng nét để không vô tình xoay mất khi di chuyển trong bóng tối.
Chụp một tấm thử, phóng to ảnh trên màn hình ở khu vực giữa và mép khung để kiểm tra. Nếu sao ở giữa gọn mà ở mép bị kéo thành hình cánh chim, đó là đặc tính của ống kính ở khẩu độ lớn; đóng khẩu bớt một nấc sẽ cải thiện, đổi lại cần ISO cao hơn.
Tiền cảnh, ghép ảnh và các kiểu ảnh sao khác
Một bầu trời đầy sao trên nền đen hoàn toàn thường không kể được nhiều. Tiền cảnh làm nên câu chuyện của bức ảnh sao ở thung lũng.
- Đường viền núi: những sống núi nối tiếp nhau dưới dải sao là tiền cảnh đơn giản và đẹp nhất.
- Nhà sàn, cây đơn độc: đặt chủ thể nhỏ ở phần dưới khung, dải Ngân Hà vắt chéo phía trên.
- Chụp tiền cảnh ở giờ xanh rồi ghép: dựng máy từ lúc chạng vạng, chụp tiền cảnh khi còn chút ánh sáng, giữ nguyên máy chờ trời tối hẳn chụp bầu trời, ghép hai tấm lại. Ảnh ghép như vậy nên được ghi rõ khi chia sẻ.
- Vệt sao quay: chụp liên tục hàng trăm tấm trong một hai giờ rồi xếp chồng, các ngôi sao thành những vòng cung quanh sao Bắc Cực ở hướng bắc.
- Ánh sáng vùng trời trước bình minh: khi Ngân Hà còn trên trời mà phía đông bắt đầu sáng xanh, bạn có thể có cả sao lẫn đường viền núi rõ.
- Chiếu sáng tiền cảnh: nếu dùng đèn, chỉ chiếu rất nhẹ và ngắn, không chiếu vào nhà dân hay người khác đang chụp gần đó.
Ở những điểm nổi tiếng, có thể có vài nhóm cùng chụp sao. Ánh đèn pin, đèn điện thoại của một người có thể làm hỏng ảnh phơi sáng của cả nhóm. Dùng đèn chế độ đỏ, chiếu xuống đất, báo trước khi bật đèn.
An toàn khi chụp đêm ở vùng núi
Chụp sao có nghĩa là đi ra ngoài lúc trời tối, ở những nơi vắng, thường là trên cao. Đây là phần không được bỏ qua.
- Đi theo nhóm, ít nhất hai người; báo cho chủ nhà nơi bạn đến và giờ dự kiến về.
- Đi thử đường lúc trời sáng, ghi nhớ những chỗ trơn, dốc, mép vực.
- Mang đèn đội đầu và pin dự phòng, áo ấm — đêm trên cao có thể lạnh hơn nhiều so với ban ngày, kể cả mùa hè.
- Chú ý thời tiết: dông có thể kéo đến nhanh vào mùa hè; thấy chớp ở xa là lúc thu dọn, đứng trên đỉnh trống khi có sét là cực kỳ nguy hiểm.
- Cẩn thận với rắn, côn trùng trong cỏ ban đêm; đi giày cao cổ, soi đèn xuống đường.
- Không chụp sao gần đồn biên phòng, khu quân sự, và tôn trọng các khu vực có quy định riêng về đi lại ban đêm.
Một đêm chụp sao thành công không chỉ là có ảnh đẹp mà là cả nhóm về tới chỗ ở an toàn. Nếu trời có mây hay gió mạnh, hãy coi đó là một đêm ngủ sớm để sáng mai săn mây.
Câu hỏi thường gặp
Có cần máy ảnh đắt tiền mới chụp được Ngân Hà không?
Không cần. Một máy ảnh có thể chỉnh tay tốc độ, khẩu độ, ISO, một ống kính góc rộng khẩu khá lớn và một chân máy chắc là đủ để thấy dải Ngân Hà. Máy đời mới chụp ISO cao ít nhiễu hơn, nhưng yếu tố quyết định vẫn là đêm tối, trời quang và lấy nét đúng.
Chụp sao bằng điện thoại có thấy được Ngân Hà không?
Nhiều điện thoại đời mới có chế độ chụp đêm hoặc chế độ thiên văn, có thể ghi lại dải Ngân Hà mờ khi trời đủ tối và máy được kê cố định vài phút. Chất lượng không bằng máy ảnh ống khẩu lớn, nhưng đủ để có kỷ niệm. Tắt mọi đèn quanh mình và chờ máy chụp xong mới chạm vào.
Vì sao ảnh sao của mình bị nhiễu nhiều?
Nhiễu tăng khi ISO cao và ảnh bị thiếu sáng phải kéo sáng nhiều khi chỉnh. Hãy mở khẩu lớn hơn, dùng tốc độ dài nhất có thể trước khi sao bị kéo vệt, và phơi sáng đủ ngay từ đầu. Chụp nhiều tấm liên tiếp rồi xếp chồng bằng phần mềm cũng giảm nhiễu đáng kể.
Trăng khuyết có chụp sao được không?
Được, nếu trăng đã lặn hoặc chưa mọc vào giờ bạn chụp, hoặc trăng ở phía ngược với hướng bạn chụp. Trăng khuyết mỏng còn có thể chiếu nhẹ lên tiền cảnh, giúp núi và nhà sàn có chi tiết mà bầu trời vẫn đủ tối. Ứng dụng xem giờ trăng mọc lặn giúp bạn tính chính xác.
Vì sao dải Ngân Hà trong ảnh rõ hơn mắt nhìn?
Mắt người thích nghi với bóng tối có giới hạn và không tích luỹ ánh sáng theo thời gian. Máy ảnh phơi sáng mười mấy giây cộng dồn ánh sáng, nên ghi được nhiều sao và chi tiết hơn mắt thấy. Khi chỉnh ảnh, nhiều người còn tăng tương phản; giữ mức vừa phải để ảnh không quá xa thực tế.
Đêm sương mù trong thung lũng có chụp sao được không?
Nếu bạn đứng trên cao hơn lớp sương, đó có thể là đêm đẹp: sao trên trời, biển mây dưới chân. Nếu đứng trong lớp sương, bầu trời sẽ mờ đục, không thấy sao. Hơi ẩm cũng làm đọng sương trên ống kính sau một thời gian, cần kiểm tra và lau thường xuyên.