Ở Tây Nguyên, hoa dã quỳ thường nở vàng trong khoảng tháng 10 đến tháng 12, khi mùa mưa chuyển sang mùa khô; hoa cà phê nở trắng trong khoảng tháng 1 đến tháng 3, mỗi vườn nở sau đợt tưới nước đầu mùa khô khoảng một tuần đến mười ngày và chỉ đẹp vài ngày. Xen giữa là mùa hoa tớ dày, tức mai anh đào, ở những vùng cao như Măng Đen (Kon Tum cũ, nay thuộc Quảng Ngãi) và Lâm Đồng.
Mùa hoa ở Tây Nguyên gắn chặt với nhịp mùa khô và với việc canh tác của bà con, nên lịch nở dao động theo năm và theo từng vườn. Bài này giải thích dã quỳ và hoa cà phê là gì, vì sao chúng nở vào lúc đó, lịch hoa mùa khô theo tháng, những vùng thung lũng và cao nguyên hay được nhắc, và cách ngắm hoa trong vườn cà phê mà không làm phiền người trồng.
Dã quỳ là hoa gì và vì sao nở vàng cuối năm
Dã quỳ là một loài cây bụi thuộc họ Cúc, có nguồn gốc từ Mexico và Trung Mỹ, đã mọc hoang rộng khắp ở nhiều vùng nhiệt đới, trong đó có Tây Nguyên. Cây cao đến vài mét, lá xẻ thùy, hoa giống một bông hướng dương nhỏ màu vàng tươi. Người Tây Nguyên và nhiều nơi khác còn gọi nó là hoa quỳ hay cúc quỳ.
Cây sinh trưởng mạnh trong mùa mưa, lan dày trên ven đường, sườn đồi, bờ rẫy, quanh làng. Khi mưa thưa dần và trời bắt đầu khô, nắng nhiều, cây đồng loạt ra hoa. Vì vậy mùa dã quỳ trùng với thời điểm chuyển mùa, thường vào khoảng tháng 10 đến tháng 12, rộ nhất vào khoảng tháng 11 ở nhiều nơi.
Dã quỳ mọc dại nên cảnh không phải những vườn hoa ngay hàng thẳng lối mà là những dải vàng chạy dọc đường đèo, phủ lên miệng núi lửa cũ, viền quanh các thung lũng đất đỏ. Năm mưa dứt sớm, hoa có thể nở sớm; năm mưa kéo dài, hoa nở muộn hơn.
Vì có sức sống mạnh, ở một số nơi dã quỳ được xem là cây lấn át thực vật bản địa. Ngắm hoa thì vô hại, nhưng bạn đừng mang hạt, cành về trồng ở những nơi khác.
Ngắm dã quỳ ở đâu
Dã quỳ có mặt ở hầu hết các tỉnh Tây Nguyên, nên câu hỏi không phải là "có hay không" mà là "cảnh nào hợp với bạn". Ở Gia Lai, vùng núi lửa Chư Đăng Ya gần Pleiku được nhiều người biết đến với những sườn đồi phủ vàng dã quỳ vào mùa hoa, và địa phương từng tổ chức lễ hội hoa dã quỳ gắn với núi lửa này; năm nào có tổ chức và vào ngày nào, bạn xem thông báo của tỉnh năm đó.
Ở Đắk Lắk, dã quỳ viền những con đường đất đỏ quanh các vườn cà phê và buôn làng. Ở Măng Đen, hoa vàng xen với rừng thông và những thung lũng sương sớm. Ở Lâm Đồng, dã quỳ nở dọc các đèo và thung lũng quanh Đà Lạt; phần Đà Lạt có nhiều tài liệu riêng ở các trang chuyên về thành phố này.
Ngoài Tây Nguyên, dã quỳ cũng nở ở một số vùng đồi núi phía Bắc như quanh Ba Vì (Hà Nội) vào khoảng tháng 11, nhưng cảnh mênh mông nhất vẫn ở cao nguyên đất đỏ.
Cảnh đẹp nhất thường là nơi màu vàng của hoa gặp màu đỏ của đất và xanh của cà phê, thông, hoặc nền trời mùa khô xanh trong. Đi đường dài vào tháng 11, bạn chỉ cần chọn chỗ dừng xe an toàn ở những đoạn đường có dải hoa dày, không nhất thiết phải tìm đến những điểm nổi tiếng.
Hoa cà phê: nở theo nước tưới đầu mùa khô
Cà phê ở Tây Nguyên phần lớn là cà phê vối (robusta). Sau mùa thu hoạch cuối năm, cây trải qua một thời gian khô hạn, nụ hoa hình thành và chờ nước. Khi bà con tưới đợt đầu tiên trong mùa khô, hoặc khi có một trận mưa trái mùa đủ lớn, khoảng một tuần đến mười ngày sau, theo kinh nghiệm của người trồng, cả vườn bung hoa trắng muốt.
Hoa cà phê mọc thành chùm dọc theo cành, cánh trắng, hương thơm ngọt lan xa, nhất là vào buổi sáng. Mỗi đợt hoa rộ chỉ đẹp vài ngày rồi tàn, và các vườn nở không cùng lúc vì mỗi nhà tưới một ngày khác nhau. Vì thế mùa hoa cà phê kéo dài khoảng từ tháng 1 đến tháng 3, nhưng một vườn cụ thể chỉ trắng trong một quãng rất ngắn.
Ở vùng trồng cà phê chè (arabica) trên cao như một số nơi ở Lâm Đồng, mùa hoa có thể lệch so với cà phê vối và cũng phụ thuộc mưa, tưới. Nếu bạn muốn chắc, cách tốt nhất là hỏi người trồng xem vườn của họ định tưới ngày nào.
Với người trồng, hoa nở đều là dấu hiệu tốt cho vụ quả năm đó. Một trận mưa lớn đúng lúc hoa đang nở có thể làm hỏng phấn và giảm đậu quả, nên mùa hoa cũng là mùa bà con lo lắng nhìn trời.
Lịch hoa và mùa vụ mùa khô ở Tây Nguyên
Khoảng thời gian dưới đây là mức thường gặp, có thể lệch vài tuần tuỳ năm, tuỳ độ cao và tuỳ việc canh tác của từng nơi.
| Thời gian | Hoa, mùa vụ | Vùng hay được nhắc | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Khoảng tháng 10 đến tháng 12 | Hoa dã quỳ | Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đồng, Măng Đen | Rộ nhất thường vào tháng 11 |
| Khoảng tháng 10 đến tháng 12 | Đồi cỏ hồng | Một số đồi ở Lâm Đồng | Cỏ trổ bông hồng trên đồi trọc |
| Khoảng cuối tháng 10 đến tháng 1 | Thu hoạch cà phê | Các vùng trồng cà phê | Sân phơi cà phê đỏ quanh làng |
| Khoảng tháng 12 đến tháng 2 | Hoa tớ dày (mai anh đào) | Măng Đen, Lâm Đồng, vùng cao Gia Lai | Có nơi là cây mọc tự nhiên, có nơi trồng thành hàng |
| Khoảng tháng 1 đến tháng 3 | Hoa cà phê | Đắk Lắk, Gia Lai, Lâm Đồng | Theo đợt tưới, mỗi vườn vài ngày |
| Khoảng tháng 5 đến tháng 10 | Mùa mưa | Toàn vùng | Rừng xanh, đường đất trơn, mưa chiều |
Nhìn bảng, bạn thấy nếu đi vào khoảng tháng 11 có thể gặp cùng lúc dã quỳ, cỏ hồng và mùa thu hoạch cà phê; nếu đi vào khoảng tháng 1 đến tháng 2 có thể ghép hoa tớ dày với những đợt hoa cà phê đầu tiên.
Các thung lũng miền Trung như quanh Phong Nha hay A Lưới có nhịp mùa khác, mưa lũ nhiều vào cuối năm; mùa hoa ở đây không theo lịch này.
Vì sao năm sớm, năm muộn
Mưa dứt sớm hay muộn. Dã quỳ nở theo lúc chuyển mùa. Năm mưa dứt sớm, đầu tháng 10 đã có những dải vàng; năm mưa kéo dài đến tháng 11, hoa có thể muộn và ngắn hơn.
Mưa trái mùa đầu năm. Một trận mưa lớn trái mùa trong mùa khô có thể làm nhiều vườn cà phê nở hoa cùng lúc, sớm hơn lịch tưới, đôi khi không đều.
Lịch tưới của từng nhà. Hoa cà phê ở mỗi vườn phụ thuộc ngày tưới của chủ vườn, vào nguồn nước, vào việc thu hoạch đã xong hay chưa. Hai vườn cạnh nhau có thể nở cách nhau cả tuần.
Độ cao. Vùng cao như Măng Đen hay quanh Đà Lạt mát hơn, mùa hoa thường lệch so với vùng thấp như quanh Buôn Ma Thuột.
Thời tiết trong tuần. Gió mạnh và nắng gắt làm dã quỳ héo nhanh; sương sớm và trời dịu giữ hoa tươi lâu hơn. Ảnh của người đi tuần trước không chắc còn đúng với tuần này.
Ngắm hoa trong vườn cà phê và ven đường cho phải
Hoa cà phê nở trong vườn của người trồng, dã quỳ thì mọc ven đường nơi xe qua lại. Mỗi nơi có những lưu ý riêng.
- Hỏi chủ vườn trước khi vào vườn cà phê; vườn là tài sản và là nguồn sống của cả gia đình.
- Không bẻ cành, không rung cây, không vin cành xuống để chụp; mỗi chùm hoa bị hỏng là một chùm quả không thành.
- Đi trong lối giữa các hàng cây, không giẫm lên hệ thống ống tưới hay bồn quanh gốc.
- Với dã quỳ ven đường, đỗ xe gọn ở chỗ rộng, không dừng ở khúc cua hay giữa dốc; trông chừng trẻ nhỏ khi xe qua lại.
- Dã quỳ mọc thành bụi rậm; đi vào sâu thì mang giày kín, cẩn thận rắn, ong trong bụi.
- Mùa khô cỏ cây dễ cháy: không đốt lửa, không vứt tàn thuốc ven rừng, ven đồi cỏ.
Nếu chủ vườn vui vẻ cho vào, bạn có thể hỏi thêm về cây cà phê, vụ thu hoạch năm trước, hoặc mua ít cà phê của chính gia đình họ theo giá họ đưa ra. Đó là cách cảm ơn thiết thực.
Mùa hoa cũng là mùa thu hoạch và mùa của làng
Cuối năm, khi dã quỳ nở, nhiều vùng Tây Nguyên đang vào mùa thu hoạch cà phê. Trên đường, bạn sẽ thấy người hái cà phê trong vườn, những sân phơi trải hạt đỏ và nâu trước nhà, xe chở bao cà phê về điểm thu mua. Đó là nhịp sống quan trọng nhất trong năm của nhiều gia đình.
Mùa khô sau thu hoạch cũng là lúc nhiều buôn làng của người Ê Đê, Gia Rai, Ba Na và các dân tộc khác có thời gian cho các sinh hoạt cộng đồng. Mỗi làng, mỗi dân tộc có những nghi lễ và lễ hội riêng; bạn chỉ tham dự khi được mời hoặc khi đó là sự kiện mở cho khách, cư xử nhã nhặn và hỏi trước khi chụp ảnh.
Thời tiết mùa khô ở Tây Nguyên thường ban ngày nắng, có gió, ban đêm và sáng sớm se lạnh, nhất là trên vùng cao. Mang áo khoác mỏng, mũ, kem chống nắng và uống đủ nước. Bụi đất đỏ trên những con đường nhỏ khá nhiều vào cuối mùa khô.
Nếu có thể, bạn hãy ở lâu một chút tại một làng hay một vùng thay vì chạy qua nhiều tỉnh. Mùa hoa đẹp nhất khi bạn thấy nó trong đời sống của những người trồng cây, làm rẫy quanh đó.
Câu hỏi thường gặp
Hoa dã quỳ nở vào tháng mấy?
Ở Tây Nguyên, dã quỳ thường nở trong khoảng tháng 10 đến tháng 12, rộ nhất vào khoảng tháng 11, khi mùa mưa chuyển sang mùa khô. Thời điểm có thể lệch vài tuần tuỳ năm mưa dứt sớm hay muộn, và tuỳ độ cao của từng vùng.
Hoa cà phê nở bao lâu thì tàn?
Mỗi đợt hoa rộ trong một vườn thường chỉ đẹp vài ngày rồi tàn. Vì các vườn tưới vào những ngày khác nhau, mùa hoa của cả vùng kéo dài khoảng từ tháng 1 đến tháng 3. Muốn gặp đúng lúc, bạn hỏi chủ vườn ngày họ tưới đợt đầu.
Mai anh đào và hoa tớ dày có phải là một?
Thường được dùng để gọi cùng một loài anh đào rừng nở hoa hồng vào mùa khô ở Tây Nguyên và Lâm Đồng. Tên tớ dày là cách gọi quen thuộc ở nhiều vùng Tây Nguyên, còn mai anh đào là cách gọi phổ biến ở Đà Lạt. Mùa hoa thường vào khoảng tháng 12 đến tháng 2.
Có thể vào vườn cà phê chụp ảnh không?
Có thể nếu được chủ vườn cho phép. Bạn hỏi trước, đi trong lối giữa các hàng cây, không bẻ cành hay rung cây. Một số vườn gần điểm du lịch có thể thu phí nhỏ hoặc mời khách mua cà phê; nơi không mở cửa thì bạn ngắm từ đường chung.
Đi Tây Nguyên ngắm hoa có cần lo thời tiết không?
Mùa khô ở Tây Nguyên thường khô ráo và ít rủi ro mưa lớn hơn mùa mưa, nhưng nắng và gió khá mạnh, đêm se lạnh trên cao. Đầu mùa khô đôi khi vẫn còn mưa. Bạn theo dõi dự báo vài ngày trước khi đi và chuẩn bị đồ chống nắng, áo khoác.
Dã quỳ có độc không?
Dã quỳ không phải loài nguy hiểm khi ngắm hay chạm thông thường. Tuy vậy, bạn không nên tự ý dùng lá hay hoa làm thuốc hoặc thực phẩm. Nếu da nhạy cảm, có thể bị ngứa khi chạm nhiều vào lá và thân có lông, nên mặc áo dài tay khi đi vào bụi.