Gió thung lũng là gió ban ngày thổi từ đáy lên sườn núi; gió núi là gió ban đêm thổi từ sườn núi xuống đáy thung lũng. Cả hai sinh ra từ một nguyên nhân: sườn núi nóng lên và nguội đi nhanh hơn lớp không khí cùng độ cao nằm giữa thung lũng. Ban ngày, không khí sát sườn được đun nóng, nhẹ đi và trượt lên dốc. Ban đêm, không khí sát sườn lạnh đi, nặng hơn và trượt xuống.
Chu kỳ ngày đêm này là "nhịp thở" của vùng núi. Nó giải thích vì sao buổi chiều mùa hè trên núi hay có mây dông, vì sao khói buổi sáng trôi xuống còn khói buổi chiều bay lên, và vì sao người chơi dù lượn chọn giờ bay rất kỹ. Bên cạnh đó, vùng núi còn có những loại gió lớn hơn như gió phơn khô nóng, mà miền Trung và Tây Bắc gọi quen là gió Lào hay gió Tây.
Cơ chế: sườn núi là bếp đun và tủ lạnh
Hãy tưởng tượng một mặt cắt ngang qua thung lũng. Ở cùng một độ cao, có hai loại không khí: loại nằm sát mặt sườn núi, và loại lơ lửng ở giữa thung lũng, cách xa mọi bề mặt. Ban ngày, nắng chiếu vào sườn núi, đất đá nóng lên và truyền nhiệt cho lớp không khí sát nó. Không khí giữa thung lũng thì không có bề mặt nào sưởi ấm trực tiếp. Lớp sát sườn vì thế ấm hơn, nhẹ hơn, và nó trượt lên dốc theo mặt sườn.
Để bù chỗ trống, không khí từ đáy và từ phía cửa thung lũng bị kéo vào, tạo ra một dòng gió thổi dọc thung lũng về phía đầu nguồn. Ở trên cao giữa thung lũng, không khí lại giáng xuống nhẹ để khép kín vòng tuần hoàn.
Ban đêm mọi thứ đảo ngược. Sườn núi mất nhiệt nhanh, lớp không khí sát nó lạnh đi và chảy xuống như một dòng nước mỏng. Các dòng này hợp lại ở đáy, rồi chảy dọc thung lũng ra phía cửa, nơi địa hình thấp hơn. Đó là gió núi, thường yếu hơn gió thung lũng ban ngày nhưng đều đặn, và lạnh.
Một ngày của gió trong thung lũng
Bảng dưới mô tả chu kỳ điển hình vào một ngày nắng, ít mây, không có hệ thời tiết lớn chi phối. Giờ giấc chỉ là gần đúng, mỗi thung lũng và mỗi mùa một khác:
| Thời điểm | Gió | Điều bạn có thể thấy |
|---|---|---|
| Rạng sáng | Gió núi thổi xuống dốc và dọc thung lũng ra cửa | Khói bếp trôi xuống đáy, sương đọng, không khí lạnh nhất |
| Sau bình minh | Chuyển tiếp, gió lặng | Sương tan dần, khói bắt đầu bốc lên thẳng |
| Giữa buổi sáng đến trưa | Gió thung lũng bắt đầu thổi lên dốc | Mây nhỏ hình thành trên các sườn đón nắng và trên đỉnh |
| Đầu giờ chiều | Gió thung lũng mạnh nhất | Mây tích phát triển cao trên các dãy núi, có thể thành mây dông |
| Cuối chiều | Gió yếu dần | Mưa dông nếu có thường đổ xuống quanh thời điểm này rồi tan |
| Sau hoàng hôn | Chuyển sang gió núi | Không khí lạnh nhanh, khói bắt đầu trải ngang |
Khi có một hệ thời tiết lớn như gió mùa mạnh, không khí lạnh hay bão, gió thung lũng và gió núi bị lấn át, không còn rõ nhịp. Chu kỳ này hiện rõ nhất trong những ngày thời tiết ổn định.
Vì sao chiều trên núi hay có mưa dông
Dòng không khí được gió thung lũng đẩy lên dốc mang theo hơi nước bốc lên từ rừng, ruộng và sông suối bên dưới. Khi lên cao, không khí giãn nở và lạnh đi. Đến một độ cao nào đó, nó chạm điểm sương và hơi nước ngưng tụ thành mây. Đó là lý do bạn hay thấy những đám mây trắng bông hình thành ngay trên sống núi vào cuối buổi sáng, trong khi trời ở đồng bằng vẫn trong.
Nếu không khí đủ ẩm và tầng khí quyển đủ bất ổn định, những đám mây tích này tiếp tục lớn lên, cao hàng nghìn mét, trở thành mây dông. Mưa rào, sấm sét và gió giật thường xảy ra vào buổi chiều, đôi khi rất cục bộ: một thung lũng mưa như trút trong khi thung bên cạnh nắng ráo.
Hệ quả thực tế cho người đi núi là quy tắc được nhiều hướng dẫn viên vùng cao truyền miệng: đi sớm, về sớm. Cố gắng hoàn thành đoạn leo cao hoặc đoạn đi trên sống núi trống trải trước đầu giờ chiều. Thấy mây tích bốc cao nhanh, chân mây tối dần, nghe tiếng sấm xa, là lúc nên xuống thấp và tránh xa các điểm cao, cây đứng một mình và dòng suối.
Gió phơn: khi gió vượt núi trở nên khô nóng
Gió phơn là gì. Gió phơn là gió khô và nóng thổi xuống ở sườn khuất gió của một dãy núi. Tên gọi bắt nguồn từ vùng Alps, nhưng hiện tượng có ở nhiều nơi trên thế giới.
Sườn đón gió: mất hơi nước. Khi một luồng gió ẩm bị dãy núi chặn lại và buộc phải vượt lên, không khí lạnh đi, hơi nước ngưng thành mây và mưa xuống ở sườn đón gió. Trong quá trình ngưng tụ, nhiệt được giải phóng nên không khí lạnh đi chậm hơn khi lên cao.
Sườn khuất gió: nóng lên nhanh. Vượt qua đỉnh, không khí đã khô đi nhiều giáng xuống sườn bên kia. Không khí khô bị nén nóng lên nhanh hơn tốc độ nó đã lạnh đi khi lên dốc, nên khi xuống tới chân núi, nó nóng và khô hơn hẳn so với lúc bắt đầu ở phía bên kia.
Ở Việt Nam. Gió Tây khô nóng, quen gọi là gió Lào, là gió mùa tây nam vượt dãy Trường Sơn rồi thổi xuống Bắc Trung Bộ trong những tháng đầu mùa hè. Một số thung lũng thấp ở Tây Bắc cũng chịu ảnh hưởng của gió tây khô nóng; thung lũng hẹp chạy theo hướng gió có thể làm luồng gió mạnh lên.
Ý nghĩa với người đi. Những ngày gió phơn, nắng gắt, độ ẩm thấp, cơ thể mất nước nhanh hơn nhiều so với cảm nhận. Nên uống nước thường xuyên, che nắng kỹ, tránh đi bộ đường dài vào giữa trưa, và cảnh giác với nguy cơ cháy rừng vì cỏ khô.
Gió địa phương và các hoạt động ngoài trời ở thung lũng
Hiểu nhịp gió giúp bạn lên kế hoạch tốt hơn cho nhiều hoạt động. Một số gợi ý dựa trên cơ chế vừa nói:
- Dù lượn: các điểm bay ở vùng núi phía Bắc, như đèo Khau Phạ, phụ thuộc vào dòng khí bốc lên dọc sườn. Giờ bay do đơn vị tổ chức quyết định dựa trên gió thực tế; người bay đôi nên tuân theo tuyệt đối, kể cả khi bị hoãn.
- Cắm trại: đêm gió núi thổi xuống mang không khí lạnh; dựng lều sau một vật chắn ở phía đầu dốc giúp đỡ lạnh. Tránh đặt lều ngay trên đường tụ của nhiều khe suối.
- Đốt lửa: chiều gió thung lũng thổi lên dốc có thể đẩy lửa lan nhanh lên sườn cỏ khô. Chỉ đốt ở nơi được phép, có rào chắn, và dập kỹ trước khi rời đi.
- Chụp ảnh: buổi sáng gió lặng là lúc mặt ruộng nước phẳng nhất để chụp phản chiếu; buổi chiều gió lên làm mặt nước gợn sóng.
- Bay flycam: gió thung lũng buổi chiều và gió giật quanh mây dông là nguy cơ mất kiểm soát thiết bị; bay vào giờ gió yếu, và chỉ ở khu vực được phép.
- Trekking: lên dốc buổi sáng ngược chiều gió núi còn sót lại có thể lạnh; xuống dốc buổi chiều thuận gió thung lũng nhưng cần để ý mây dông.
Nhịp gió không bao giờ chính xác như đồng hồ. Người dân địa phương, những người quan sát thung lũng của họ mỗi ngày, luôn là nguồn tham khảo tốt nhất về giờ gió lên, gió xuống ở từng nơi.
Đọc gió bằng mắt khi ở trong thung lũng
Không cần máy đo gió, bạn vẫn có thể biết gió đang thổi hướng nào và mạnh cỡ nào nhờ những "lá cờ tự nhiên" quanh mình:
- Khói bếp: bay thẳng lên là gió lặng; nghiêng theo một hướng cho biết hướng gió; trải ngang ở một độ cao là có lớp nghịch nhiệt.
- Cỏ tranh và lúa: những đợt sóng chạy trên ruộng lúa hay đồi cỏ cho thấy hướng và độ giật của gió rất rõ.
- Mặt ruộng nước, mặt hồ: phẳng như gương khi lặng gió, gợn lăn tăn khi gió nhẹ, sóng bạc đầu nhỏ trên hồ lớn khi gió đã khá mạnh.
- Mây nhỏ bám sườn núi: trôi lên dốc vào buổi sáng muộn là gió thung lũng đã bắt đầu; mây trôi nhanh qua đỉnh là gió trên cao mạnh.
- Tán tre và cây cao: nghiêng lắc liên tục là gió đều; từng cơn rạp mạnh rồi đứng yên là gió giật, thường đi trước dông.
- Nhiệt độ trên da: một luồng gió mát lạnh đột ngột vào buổi chiều nóng là dấu hiệu luồng khí lạnh từ đám mây dông gần đó đang lan tới.
Ghép các dấu hiệu này với giờ trong ngày, bạn sẽ thấy nhịp gió thung lũng và gió núi hiện ra khá rõ chỉ sau một hai ngày ở bản.
Gió đổi hướng theo thung lũng: hiệu ứng ống và khe đèo
Ngoài chu kỳ ngày đêm, hình dạng thung lũng còn tác động trực tiếp lên gió của các hệ thời tiết lớn. Khi gió chung của cả vùng thổi gần trùng với hướng của một thung lũng, luồng gió bị hai sườn ép lại và có thể mạnh lên rõ rệt khi đi qua chỗ hẹp, giống nước chảy qua khúc sông thắt. Ngược lại, khi gió chung thổi vuông góc với thung lũng, đáy thung có thể rất lặng trong khi sống núi phía trên gió thổi mạnh.
Các khe đèo, nơi đường đi vượt qua dãy núi ở chỗ thấp nhất, cũng là nơi gió thường mạnh hơn hẳn hai bên. Người đi xe máy qua đèo thường cảm nhận rõ những luồng gió ngang đột ngột ở các khúc cua hở. Đây là một lý do nên giảm tốc độ ở những đoạn đèo trống trải, nhất là khi chở đồ cồng kềnh hay người ngồi sau.
Gió cũng có thể đổi hướng theo thung lũng: ở đáy, gió đi dọc theo trục thung lũng bất kể gió chung của vùng thổi từ đâu. Vì vậy hướng gió mà bạn cảm nhận ở đáy thung lũng có thể khác hẳn hướng gió trong bản tin thời tiết.
Câu hỏi thường gặp
Gió thung lũng và gió đất – gió biển có giống nhau không?
Về nguyên lý thì giống: cả hai đều sinh ra do hai bề mặt nóng lên và nguội đi với tốc độ khác nhau giữa ngày và đêm. Gió đất – gió biển do chênh lệch giữa đất liền và mặt nước, còn gió thung lũng – gió núi do chênh lệch giữa sườn núi và không khí giữa thung lũng. Cả hai đều rõ nhất vào những ngày thời tiết ổn định, ít mây.
Vì sao buổi chiều ở thung lũng hay có gió mạnh hơn buổi sáng?
Vì gió thung lũng phụ thuộc vào mức chênh nhiệt giữa sườn núi và không khí xung quanh. Đến đầu giờ chiều, sườn núi đã nhận nắng nhiều giờ nên chênh lệch đạt mức lớn nhất, gió thổi mạnh nhất. Thêm vào đó, buổi chiều có thể có mây dông với gió giật cục bộ.
Gió Lào có phải chỉ ở miền Trung không?
Gió Tây khô nóng mạnh và nổi tiếng nhất ở Bắc Trung Bộ, nơi gió mùa tây nam vượt dãy Trường Sơn. Tuy nhiên, hiện tượng gió phơn có thể xảy ra ở nhiều thung lũng khác ở sườn khuất gió của các dãy núi, trong đó có một số thung lũng thấp ở Tây Bắc. Cường độ và tần suất khác nhau theo từng nơi và từng năm.
Làm sao biết sắp có dông khi đang đi bộ trong thung lũng?
Dấu hiệu thường gặp là những đám mây trắng bông trên đỉnh núi phát triển nhanh lên cao, chân mây chuyển xám tối, gió đột ngột đổi hướng hoặc mạnh lên, không khí mát đi bất thường và có tiếng sấm xa. Khi thấy các dấu hiệu này, bạn nên rời khỏi sống núi, chỗ trống trải và xa lòng suối.
Gió núi ban đêm có làm lạnh hơn nhiều không?
Gió núi mang không khí lạnh từ trên sườn xuống, nên đáy thung lũng và những nơi nằm trên đường gió núi đi qua thường lạnh hơn rõ rệt vào cuối đêm. Cảm giác lạnh còn tăng do gió lấy nhiệt khỏi cơ thể nhanh hơn. Dựng lều hay chọn chỗ ngủ có vật chắn gió giúp giảm đáng kể cảm giác này.
Vì sao khói cháy rừng lan nhanh lên núi vào buổi chiều?
Vì buổi chiều gió thung lũng thổi lên dốc, mang nhiệt và lửa đi theo hướng lên sườn. Lửa vốn đã có xu hướng lan nhanh lên dốc vì nhiệt bốc lên sấy khô thực vật phía trên. Hai yếu tố cộng lại khiến cháy rừng trên sườn núi buổi chiều rất nguy hiểm, cần tránh mọi hoạt động dùng lửa ở nơi không được phép.