Thung lũng miền núi dễ có lũ quét vì ba yếu tố gặp nhau: lưu vực nhỏ và dốc, mưa lớn tập trung trong thời gian ngắn, và đất trên sườn đã no nước. Khi đó nước mưa không thấm kịp, đổ ào xuống các khe suối, dồn vào lòng thung lũng hẹp chỉ trong vài chục phút đến vài giờ. Dòng nước mang theo bùn, đá, cây đổ, có sức tàn phá lớn hơn nhiều so với lũ ở đồng bằng.
Sạt lở và lũ quét thường đi cùng nhau. Sườn núi trượt xuống có thể chặn dòng suối, tạo thành một hồ tạm phía trên; khi khối đất chặn bị vỡ, nước dồn xuống thành lũ bất ngờ. Bài này đi vào cơ chế: vì sao địa hình thung lũng làm lũ quét nguy hiểm, và những đặc điểm nào cho biết một nơi có nguy cơ cao. Phần dấu hiệu cảnh báo khi đang ở hiện trường và kỹ năng sơ tán có ở các chuyên trang về cứu hộ và trekking.
Lũ quét khác lũ thường ở chỗ nào
Lũ ở đồng bằng lên từ từ trong nhiều ngày, mực nước dâng dần, người dân có thời gian chuẩn bị. Lũ quét thì ngược lại: thời gian từ lúc mưa lớn tới lúc đỉnh lũ có thể rất ngắn, nước lên nhanh, chảy xiết, rồi rút cũng nhanh. Người ở hạ lưu nhiều khi không thấy mưa to tại chỗ mình, vì mưa đã rơi ở đầu nguồn.
Điều làm lũ quét nguy hiểm nhất không chỉ là nước mà là những gì nước mang theo. Dòng chảy ở độ dốc lớn đủ sức cuốn đá tảng, thân cây, bùn đất. Khi tỷ lệ bùn đá rất cao, dòng chảy trở thành lũ bùn đá, đặc quánh như vữa, có thể phá huỷ nhà cửa, cầu cống trên đường đi. Những bức ảnh sau các trận lũ quét ở vùng núi thường cho thấy cảnh cả một vùng bị phủ lớp bùn và đá ngổn ngang, chứ không chỉ ngập nước.
Ở Việt Nam, các trận lũ quét và sạt lở vùng núi phía Bắc gần đây đã để lại những mất mát lớn. Thôn Làng Nủ ở Lào Cai, bị lũ bùn đá vùi lấp trong đợt mưa do bão Yagi tháng 9 năm 2024, là một ví dụ được nhắc nhiều về việc một khu dân cư nằm dưới chân sườn núi có thể bị ảnh hưởng nhanh đến mức nào.
Địa hình thung lũng khuếch đại lũ quét như thế nào
Lưu vực nhỏ phản ứng nhanh. Lưu vực càng nhỏ, quãng đường nước mưa phải đi tới cửa ra càng ngắn. Một cơn mưa lớn trên lưu vực vài chục cây số vuông có thể tạo đỉnh lũ chỉ sau một thời gian rất ngắn. Đó là lý do lũ quét thường xảy ra ở suối nhánh và thung lũng nhỏ, không phải ở sông lớn.
Sườn dốc tăng tốc dòng chảy. Nước chảy trên sườn dốc nhanh hơn, ít thời gian thấm xuống đất. Dòng chảy mặt từ hàng trăm khe nhỏ hợp lại gần như cùng lúc.
Lòng hẹp làm nước dâng cao. Cùng một lượng nước, chảy qua thung lũng chữ V hẹp thì mực nước phải dâng cao hơn nhiều so với chảy qua đáy rộng. Không có bãi tràn để nước loang ra, nước buộc phải dâng lên và chảy xiết hơn.
Lưu vực hình nan quạt dồn nước cùng lúc. Khi nhiều suối nhánh có chiều dài tương đương cùng đổ về một điểm, nước từ các nhánh đến điểm hợp lưu gần như đồng thời, chồng đỉnh lũ lên nhau. Bản làng hay đặt ngay tại các điểm hợp lưu vì đất bằng và gần nước, cũng là điểm nhận lũ dồn dập nhất.
Cửa thung lũng và nón phóng vật. Nơi suối nhánh từ sườn núi đổ ra đáy thung lũng chính thường có một vạt đất đá hình quạt, gọi là nón phóng vật hay quạt lũ tích. Đất bằng, thoáng, nên dễ được chọn làm nơi dựng nhà; nhưng chính vạt đất này được tạo nên bởi những đợt lũ bùn đá trong quá khứ.
Vì sao đất "no nước" là điều kiện then chốt
Đất trên sườn núi giống một miếng bọt biển. Những cơn mưa đầu mùa phần lớn thấm xuống, lấp dần các khoảng rỗng trong đất. Khi đất đã gần bão hoà sau nhiều ngày mưa liên tiếp, mỗi trận mưa mới gần như trở thành dòng chảy mặt toàn bộ. Cùng một cường độ mưa, đầu mùa có thể không sao, cuối một đợt mưa dài lại gây lũ quét.
Nước trong đất cũng làm sườn núi yếu đi. Áp lực nước trong các khe rỗng làm giảm ma sát giữa các hạt đất và giữa lớp đất phủ với đá gốc bên dưới. Đến một ngưỡng nào đó, cả khối đất trượt xuống. Đây là lý do sạt lở hay xảy ra vào cuối đợt mưa dài hoặc thậm chí sau khi trời đã ngớt mưa, khi nước vẫn đang tiếp tục thấm xuống.
Điều này cũng giải thích vì sao các cơ quan khí tượng cảnh báo nguy cơ lũ quét, sạt lở dựa không chỉ trên lượng mưa dự báo mà còn trên tổng lượng mưa đã rơi trong những ngày trước. Một bản tin nói "đất đã bão hoà" là một bản tin cần đọc kỹ, dù lượng mưa dự báo tiếp theo không quá lớn.
Hồ chặn dòng: khi sạt lở đẻ ra lũ
Một kịch bản đặc biệt nguy hiểm ở thung lũng hẹp là sạt lở chặn dòng. Khi một mảng sườn lớn trượt xuống lòng suối, khối đất đá có thể chắn ngang dòng chảy như một con đập tự nhiên. Nước phía trên bắt đầu dâng lên thành một hồ tạm, có khi chỉ trong vài giờ, có khi kéo dài nhiều ngày.
Con đập này không được xây để chịu lực. Nó gồm đất tơi, đá lẫn cây cối, bị nước thấm qua và xói mòn dần. Khi nước tràn qua đỉnh hoặc thân đập bị xói thủng, cả khối có thể vỡ rất nhanh, giải phóng toàn bộ lượng nước đã tích lại cùng lúc. Đợt lũ này có thể lớn hơn nhiều so với lượng mưa đang rơi ở thời điểm đó, và đến với người ở hạ lưu mà không có dấu hiệu báo trước.
Vì vậy, khi thấy dòng suối đang chảy mạnh bỗng nhiên cạn đi hay nhỏ hẳn trong lúc trời vẫn mưa, đó không phải tin tốt. Rất có thể phía trên đã có sạt lở chặn dòng. Các hướng dẫn phòng chống thiên tai đều coi đây là dấu hiệu phải rời khỏi lòng suối và khu vực thấp ngay lập tức, chứ không phải lúc để lội qua suối hay ra xem.
Những yếu tố làm tăng nguy cơ ở một thung lũng
Bảng sau tổng hợp các yếu tố tự nhiên và do con người, giúp bạn hiểu vì sao có nơi năm nào cũng bị, có nơi hiếm khi xảy ra:
| Nhóm | Yếu tố | Vì sao làm tăng nguy cơ |
|---|---|---|
| Địa hình | Lưu vực nhỏ, dốc, lòng suối hẹp | Nước tập trung nhanh, dâng cao, chảy xiết |
| Địa chất | Đá phong hoá sâu, đới đứt gãy, lớp đất phủ dày trên đá gốc trơn | Sườn dễ trượt khi no nước, cung cấp bùn đá cho dòng lũ |
| Khí hậu | Mưa lớn tập trung, mưa kéo dài nhiều ngày, bão và hoàn lưu bão | Lượng nước vượt khả năng thấm và thoát của lưu vực |
| Thực vật | Mất rừng đầu nguồn, đất trống sau đốt nương | Giảm khả năng giữ nước, tăng xói mòn và lượng bùn trong dòng chảy |
| Công trình | Đường cắt chân sườn, san ủi đổ đất xuống khe suối | Làm sườn mất ổn định, thu hẹp lòng suối, tạo điểm tắc |
| Dân cư | Nhà ở trên nón phóng vật, sát lòng suối, dưới chân taluy | Đặt người và tài sản đúng vào đường đi của dòng lũ và đất trượt |
Không yếu tố nào đứng riêng lẻ. Một thung lũng có địa hình nguy hiểm nhưng rừng đầu nguồn tốt và dân cư ở xa lòng suối có thể an toàn hơn một thung lũng thoải nhưng sườn bị cắt xẻ nhiều.
Tự đọc nguy cơ của một nơi trước khi đến
Trước khi đặt chỗ ở hay lên kế hoạch đi bộ trong mùa mưa ở vùng núi, bạn có thể tự đánh giá sơ bộ theo các bước sau:
- Xem nơi ở nằm ở đâu so với dòng suối: sát mép nước, trên bãi thấp, hay trên thềm cao hơn hẳn?
- Nhìn phía sau nhà: có sườn dốc ngay sát, có taluy mới cắt, có vết nứt hay cây nghiêng không?
- Nhìn hình dạng địa hình: có phải là nơi nhiều khe suối hợp lại, hay một vạt đất hình quạt ở cửa khe?
- Hỏi chủ nhà và người dân: nơi này từng bị nước lên hay sạt lở chưa, năm nào, đến đâu?
- Theo dõi bản tin cảnh báo lũ quét, sạt lở của cơ quan khí tượng cho khu vực, đặc biệt sau nhiều ngày mưa liên tiếp.
- Chuẩn bị phương án: nếu mưa lớn kéo dài, có chỗ nào cao và an toàn để di chuyển tới, và có sẵn sàng lùi lịch hay không?
Những câu hỏi này không thay thế được bản đồ phân vùng nguy cơ do cơ quan chuyên môn lập, nhưng giúp bạn tránh những lựa chọn rõ ràng là rủi ro, như ngủ lại ở bãi đất sát suối trong đêm mưa lớn.
Rừng, đường sá và con người: phần có thể thay đổi
Địa hình và mưa là những thứ con người không thay đổi được, nhưng lớp phủ thực vật và cách xây dựng thì có. Rừng đầu nguồn với nhiều tầng tán, thảm mục và hệ rễ sâu giữ nước và đất tốt hơn hẳn đồi trọc hay nương rẫy liên tục. Mất rừng không tự tạo ra lũ quét, nhưng làm lũ đến nhanh hơn, mang nhiều bùn đá hơn.
Đường giao thông và công trình trên sườn núi cũng tác động lớn. Một con đường cắt ngang chân sườn làm mất điểm tựa của khối đất phía trên. Đất đá thừa đổ xuống khe suối có thể thu hẹp lòng chảy, khi lũ về sẽ bị cuốn theo, góp thêm vào lượng bùn đá. Các cống thoát nước nhỏ bị tắc rác, cây cối có thể biến một đoạn đường thành đập tạm.
Với người dân, việc di dời khỏi vùng nguy cơ cao là quyết định khó, liên quan tới đất canh tác, sinh kế và tập quán. Với người du lịch, phần việc nhỏ hơn nhưng có ý nghĩa: chọn chỗ ở an toàn, không xả rác xuống suối, tôn trọng các khuyến cáo đóng đường, và không vượt qua các đoạn đường bị cấm khi mưa lũ.
Câu hỏi thường gặp
Lũ quét thường xảy ra vào tháng nào?
Ở miền núi phía Bắc, lũ quét và sạt lở thường tập trung vào mùa mưa, khoảng từ cuối xuân đến đầu thu, đặc biệt khi có bão hoặc hoàn lưu bão đổ mưa lớn. Ở miền Trung và Tây Nguyên, thời gian mùa mưa khác nên mùa nguy cơ cũng khác. Lịch cụ thể từng năm phụ thuộc thời tiết thực tế, vì vậy cần theo dõi cảnh báo của cơ quan khí tượng.
Vì sao ở dưới không mưa mà vẫn có lũ quét?
Vì nước lũ đến từ toàn bộ lưu vực phía trên, không chỉ từ nơi bạn đứng. Mưa lớn có thể rơi ở đầu nguồn cách đó nhiều cây số, trên những dãy núi bị mây che mà bạn không nhìn thấy. Nước dồn xuống theo các khe suối và tới hạ lưu sau một khoảng thời gian, có khi khi trời ở đó vẫn nắng.
Lũ quét và lũ ống khác nhau thế nào?
Lũ ống là cách gọi dân gian ở vùng núi phía Bắc, thường chỉ những trận lũ đến rất nhanh và dữ dội trong các khe, thung lũng hẹp, như nước dồn qua một cái ống. Về khoa học, nó thuộc nhóm lũ quét, nhấn mạnh tính tập trung và đột ngột. Hai từ thường được dùng gần như thay thế nhau trong các bản tin.
Có thể dự báo chính xác lũ quét không?
Dự báo chính xác thời điểm và vị trí của từng trận lũ quét vẫn là thách thức lớn trên thế giới, vì chúng xảy ra trên lưu vực nhỏ và phụ thuộc vào mưa rất cục bộ. Các cơ quan khí tượng đưa ra cảnh báo nguy cơ cho các khu vực dựa trên mưa dự báo, mưa đã rơi và đặc điểm địa hình. Cảnh báo nguy cơ không có nghĩa chắc chắn xảy ra, nhưng cần được coi trọng.
Dấu hiệu nào cho thấy một sườn núi sắp sạt lở?
Một số dấu hiệu thường được khuyến cáo gồm vết nứt mới trên mặt đất hay tường nhà, cây cối và cột điện nghiêng bất thường, nước đục đột ngột chảy ra từ chân sườn, tiếng động lạ từ trong lòng đất hay đá lăn nhỏ. Khi thấy các dấu hiệu này trong mùa mưa, cần rời khỏi khu vực và báo cho chính quyền địa phương.
Rừng có ngăn được lũ quét không?
Rừng tốt giảm được tốc độ dòng chảy, giữ đất và giảm lượng bùn đá, nên giảm mức độ nghiêm trọng của nhiều trận lũ. Nhưng với những trận mưa cực lớn kéo dài, khi đất đã bão hoà, lũ quét và sạt lở vẫn có thể xảy ra cả ở nơi có rừng. Rừng là một lớp phòng vệ quan trọng, không phải sự bảo đảm tuyệt đối.