Muốn trekking trong vườn quốc gia hay khu bảo tồn thiên nhiên, bạn cần đi đúng tuyến đã được mở cho du khách, đăng ký hoặc mua vé theo quy định của ban quản lý, đi cùng người dẫn khi tuyến yêu cầu, và tuân thủ những điều cấm cơ bản: không đốt lửa ngoài chỗ cho phép, không lấy cây, đá, động vật mang về, không mua sản phẩm từ động vật hoang dã, mang hết rác ra khỏi rừng.
Nhiều thung lũng đẹp nhất Việt Nam nằm trong hoặc giáp các khu rừng đặc dụng: thung lũng Mường Hoa giáp Vườn quốc gia Hoàng Liên ở Lào Cai, vùng Pù Luông thuộc khu bảo tồn thiên nhiên cùng tên ở Thanh Hoá, hồ và các thung lũng quanh Ba Bể (Bắc Kạn cũ, nay thuộc Thái Nguyên), các thung lũng quanh Phong Nha – Kẻ Bàng (Quảng Bình cũ, nay thuộc Quảng Trị).
Quy định cụ thể khác nhau theo từng nơi và có thể thay đổi. Bài này nói về nguyên lý chung để bạn biết hỏi gì, ở đâu, và vì sao những quy định ấy tồn tại.
Rừng đặc dụng là gì và vì sao không đi đâu cũng được
Theo Luật Lâm nghiệp, rừng đặc dụng là loại rừng dùng chủ yếu để bảo tồn hệ sinh thái, nguồn gen, nghiên cứu khoa học, kết hợp du lịch sinh thái và giáo dục môi trường. Vườn quốc gia, khu dự trữ thiên nhiên, khu bảo tồn loài – sinh cảnh, khu bảo vệ cảnh quan đều thuộc loại rừng này.
Bên trong mỗi khu thường được chia thành các phân khu với mức bảo vệ khác nhau. Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt là nơi giữ nguyên trạng tự nhiên, hạn chế con người vào nhất. Phân khu phục hồi sinh thái là nơi rừng đang được khôi phục. Phân khu dịch vụ – hành chính là nơi đặt trụ sở, cơ sở đón khách. Tuyến du lịch được mở ở những nơi ban quản lý cho phép, theo quy hoạch của từng khu.
Vì thế, một lối mòn trông rất hấp dẫn trên ảnh của ai đó có thể đi vào khu bạn không được phép vào. Đi sai tuyến không chỉ vi phạm quy định mà còn gây hại thật: lối mòn mới làm xói đất, mở đường cho người khai thác trái phép, làm động vật hoang dã bỏ chỗ ở.
Nhiều khu rừng đặc dụng còn có người dân sống ở vùng đệm hoặc ngay trong khu, với những quy định riêng về canh tác và đi lại. Tôn trọng ranh giới của khu cũng là tôn trọng sinh kế và thoả thuận của cộng đồng ở đó.
Trước khi đi: đăng ký và hỏi đúng chỗ
Thông tin chính xác nhất luôn đến từ ban quản lý của chính khu đó. Đừng dựa vào bài chia sẻ cũ vì tuyến có thể đóng, mở hoặc đổi quy định theo mùa.
- Tìm thông tin về ban quản lý vườn quốc gia hoặc khu bảo tồn, liên hệ hỏi tuyến nào đang mở cho du khách, tuyến nào cần đăng ký trước.
- Hỏi tuyến có bắt buộc đi cùng người dẫn của khu hoặc người dẫn đã được ban quản lý chấp thuận không.
- Hỏi về vé, giấy tờ cần mang, thủ tục khi muốn qua đêm trong khu.
- Hỏi những mùa hoặc thời điểm tuyến tạm đóng, chẳng hạn vì mưa lũ, mùa khô dễ cháy rừng hay thời gian sinh sản của loài cần bảo vệ.
- Mang giấy tờ tuỳ thân; một số khu, nhất là gần biên giới, có thể cần khai báo thêm.
- Đến trạm kiểm lâm hoặc điểm tiếp đón khi bắt đầu, báo số người, tuyến đi và giờ dự kiến ra.
Những bước này không chỉ để làm thủ tục. Khi bạn đã báo tuyến và giờ ra ở trạm, nếu có chuyện thì người biết rừng nhất sẽ là người đầu tiên biết bạn đang ở đâu.
Những điều không được làm trong rừng đặc dụng
Quy định cụ thể khác nhau tuỳ nơi, nhưng các điều cấm dưới đây gần như phổ biến ở mọi khu bảo tồn và vườn quốc gia, vì chúng gây hại trực tiếp cho rừng.
- Không đốt lửa ngoài nơi được phép; mùa khô, một tàn lửa có thể gây cháy rừng trên diện rộng.
- Không chặt cây, bẻ cành, đào cây, hái lan rừng, lấy đá, hoá thạch hay bất cứ thứ gì mang về làm kỷ niệm.
- Không bắt, bẫy, cho ăn hoặc làm phiền động vật hoang dã; không mang thú nuôi vào nếu khu không cho phép.
- Không mua thịt rừng, mật gấu, sừng, da, chim, lan rừng hay sản phẩm có nguồn gốc từ động vật, thực vật hoang dã ở các điểm quanh khu.
- Không mở lối mới, không đi tắt cắt qua đường vòng, không đánh dấu lên cây đá.
- Không xả rác, không để lại thức ăn thừa; mang tất cả ra khỏi rừng.
- Không bay thiết bị bay không người lái khi chưa được phép của cơ quan có thẩm quyền và ban quản lý.
Việc mua bán sản phẩm từ động vật hoang dã có thể là vi phạm pháp luật nghiêm trọng, tuỳ loài và tình tiết. Ngoài rủi ro pháp lý, mỗi lần mua là thêm một lý do để ai đó vào rừng săn bắt.
Vì sao tuyến có thể đóng tạm thời
Một tuyến trekking đang mở có thể bị ban quản lý tạm đóng mà bạn không biết trước. Hiểu lý do giúp bạn chấp nhận quyết định đó dễ hơn, và biết hỏi trước những tháng nhạy cảm.
Mùa khô là mùa nguy cơ cháy rừng cao ở nhiều nơi. Lá khô dày dưới tán rừng, gió mạnh, chỉ một mẩu thuốc lá hay đống lửa nấu ăn cũng đủ gây cháy. Một số khu hạn chế người vào hoặc cấm đốt lửa tuyệt đối trong giai đoạn này.
Mùa mưa lớn làm suối lên, đất sạt, lối mòn lầy lội đến mức không an toàn và dễ bị phá hỏng thêm khi có nhiều người đi qua. Đóng tuyến lúc ấy vừa để bảo vệ du khách vừa để lối mòn phục hồi.
Có những giai đoạn cần giảm tác động của con người tới động vật, chẳng hạn mùa sinh sản của một loài đang được bảo vệ, hoặc khi khu rừng đang được phục hồi sau một sự cố. Thời điểm cụ thể khác nhau tuỳ nơi và tuỳ năm; vì vậy câu hỏi "tuyến này tháng tới có mở không" nên được gửi tới ban quản lý trước khi bạn đặt vé xe.
Khi tuyến đóng, đừng tìm cách đi vòng hay nhờ người dẫn đưa vào bằng lối khác. Hỏi xem có tuyến thay thế ở phân khu được phép, hoặc chọn một cung đi giữa các bản ở vùng đệm.
Không để lại dấu vết: vài nguyên tắc thực hành
Đi trên lối có sẵn, kể cả khi lầy. Tránh vũng bùn bằng cách đi ra mép làm lối mòn rộng dần, phá thảm thực vật hai bên. Mang giày phù hợp và đi thẳng qua.
Mang rác ra, kể cả vỏ trái cây. Vỏ chuối, vỏ cam phân huỷ chậm hơn bạn nghĩ ở rừng ẩm, và thu hút động vật quen ăn đồ của người. Một túi rác riêng trong ba lô là đủ.
Vệ sinh cá nhân xa nguồn nước. Khi phải đi vệ sinh trong rừng, chọn chỗ cách xa suối, lối mòn và chỗ nghỉ; đào hố nông, lấp lại, và mang giấy đã dùng ra ngoài.
Giữ yên lặng. Tiếng ồn, nhạc từ loa làm động vật lẩn trốn, và làm hỏng trải nghiệm của người khác. Đi nhẹ, nói nhỏ, bạn sẽ nghe thấy nhiều tiếng chim hơn.
Ngắm từ xa. Gặp động vật, giữ khoảng cách, không đuổi theo để chụp ảnh, không dùng đèn chớp. Không đến gần tổ, hang.
Để mọi thứ như bạn thấy. Một bông lan, một hòn đá đẹp ở đúng chỗ của nó là để người sau cũng được ngắm.
Một số khu rừng đặc dụng gần các thung lũng quen thuộc
Bảng dưới chỉ nhắc một vài nơi để bạn biết thung lũng mình định đến có liên quan tới khu bảo vệ nào. Quy định, tuyến mở và thủ tục cụ thể phải hỏi ban quản lý từng nơi.
| Khu | Tỉnh hiện nay | Thung lũng, vùng liên quan |
|---|---|---|
| Vườn quốc gia Hoàng Liên | Lào Cai | Thung lũng Mường Hoa và các bản quanh Sa Pa |
| Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông | Thanh Hoá | Các thung lũng ruộng bậc thang vùng Pù Luông |
| Vườn quốc gia Ba Bể | Thái Nguyên (Bắc Kạn cũ) | Hồ Ba Bể và thung lũng quanh hồ |
| Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng | Quảng Trị (Quảng Bình cũ) | Thung lũng đá vôi quanh vùng Phong Nha |
| Vườn quốc gia Cúc Phương | Ninh Bình | Thung lũng rừng trên núi đá vôi |
Ở nhiều nơi, bản làng và ruộng nương nằm ở vùng đệm hoặc ngay trong ranh giới khu. Đi giữa những bản ấy là đi trong một cảnh quan mà cộng đồng và ban quản lý đang cùng giữ gìn. Hành vi của mỗi đoàn khách góp phần quyết định nơi ấy còn mở cửa cho du khách lâu dài hay không.
Du lịch có trách nhiệm ở vùng đệm
Vùng đệm là dải đất bao quanh khu bảo vệ, nơi người dân sống, canh tác và ngày càng làm du lịch. Đây thường là nơi bạn ngủ, ăn, thuê người dẫn. Cách bạn tiêu tiền ở đây có ảnh hưởng trực tiếp tới rừng.
Khi người trong bản kiếm được thu nhập ổn định từ dẫn đường, nhận khách, bán nông sản và đồ thủ công, áp lực vào rừng lấy gỗ, săn bắt giảm đi. Thuê người dẫn trong bản, ở nhà dân, ăn món địa phương, mua đồ do chính người dân làm là những cách đơn giản để góp phần.
Ngược lại, những gì du khách đòi hỏi cũng định hình cách người dân làm du lịch. Nếu khách hỏi mua thịt rừng, lan rừng, rượu ngâm động vật, sẽ có người đi lấy. Nếu khách hỏi về cây thuốc mà người trong bản trồng, về cách giữ rừng của cộng đồng, câu chuyện sẽ khác.
Một chuyến trekking tốt trong vườn quốc gia không đo bằng việc đi được bao xa hay vào được bao sâu, mà bằng việc bạn hiểu thêm bao nhiêu về khu rừng ấy và để lại nó nguyên vẹn như khi đến.
Câu hỏi thường gặp
Có được tự đi trekking trong vườn quốc gia không cần người dẫn không?
Tuỳ từng khu và từng tuyến. Một số tuyến ngắn trong phân khu dịch vụ cho phép du khách tự đi sau khi mua vé hoặc đăng ký. Các tuyến dài, qua đêm hoặc đi sâu vào rừng thường yêu cầu đi cùng người dẫn của khu hoặc đã được ban quản lý chấp thuận. Hãy hỏi ban quản lý trước khi đi.
Cắm trại trong vườn quốc gia có được phép không?
Chỉ ở những điểm ban quản lý cho phép và theo thủ tục của từng khu. Không tự ý dựng lều ở bất cứ đâu trong rừng đặc dụng. Ngoài quy định, chỗ cắm trại còn phải an toàn với lũ quét và cây đổ, nên điểm được chỉ định thường đã tính đến những rủi ro đó.
Mua mật ong rừng, măng rừng của người dân có vi phạm không?
Quy định khác nhau tuỳ sản phẩm, khu vực và nguồn gốc khai thác. Nhiều sản phẩm như mật ong nuôi, măng trồng, chè, rau của người dân vùng đệm là hợp pháp và nên ủng hộ. Với sản phẩm khai thác từ rừng tự nhiên trong khu bảo vệ, hãy hỏi ban quản lý hoặc người dẫn; tuyệt đối tránh sản phẩm từ động vật hoang dã.
Có được bay flycam ở vườn quốc gia không?
Thiết bị bay không người lái phải tuân theo quy định về quản lý bay của cơ quan có thẩm quyền, và nhiều khu bảo tồn có quy định riêng. Một số khu vực, nhất là gần biên giới hay công trình quan trọng, có thể cấm bay. Hãy hỏi ban quản lý và tìm hiểu thủ tục xin phép trước khi mang thiết bị theo.
Gặp người săn bắt, chặt phá rừng trên đường thì nên làm gì?
Đừng đối đầu trực tiếp vì có thể nguy hiểm. Ghi nhớ thời gian, vị trí và những gì đã thấy, rồi báo cho trạm kiểm lâm, ban quản lý hoặc chính quyền xã khi về tới nơi an toàn. Người dẫn đường bản địa thường biết cách báo phù hợp.
Đi trekking gần biên giới cần lưu ý gì?
Một số thung lũng nằm gần biên giới, nơi có quy định riêng về đi lại, lưu trú và chụp ảnh. Mang giấy tờ tuỳ thân, khai báo lưu trú theo quy định, không đi vào khu vực có biển cấm, và hỏi chỗ ở hoặc đồn biên phòng gần nhất về những điều cần làm trước khi đi.