Người mới trekking ở thung lũng nên bắt đầu bằng một cung nửa ngày hoặc một ngày, đi dọc lòng thung lũng qua các bản, quãng đường vừa phải, leo dốc ít và có đường lui ra đường xe chạy. Cung qua đèo, qua đêm hay xuyên rừng nên để dành cho lần thứ hai, thứ ba, khi bạn đã biết cơ thể mình chịu được bao nhiêu giờ đi bộ trên đường đất.
Để chọn đúng, đừng chỉ nhìn số ki-lô-mét. Bốn con số quyết định độ khó là quãng đường, tổng độ cao phải leo, loại mặt đường và thời gian đi thực tế. Mười ki-lô-mét đường bê tông trong lòng thung lũng nhẹ hơn rất nhiều so với sáu ki-lô-mét dốc đất sau một đêm mưa.
Bài này đi qua từng bước: phân loại cung, đọc độ khó, tự kiểm sức, tập trước chuyến đi và dấu hiệu nên đổi sang cung nhẹ hơn ngay tại chỗ.
Ba kiểu cung trekking ở thung lũng Việt Nam
Hầu hết các thung lũng có người ở — từ Mường Hoa ở Sa Pa (Lào Cai) đến Pù Luông (Thanh Hoá) hay vùng Mai Châu (Hoà Bình cũ, nay thuộc Phú Thọ) — đều có ba kiểu cung, khác nhau ở độ dài và chỗ rút lui.
| Kiểu cung | Đặc điểm thường gặp | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Dọc lòng thung lũng, nửa ngày | Đi theo đường bê tông nhỏ hoặc đường đất giữa ruộng, qua hai ba bản, dốc nhẹ, nhiều chỗ ra đường xe | Người mới, gia đình có trẻ, người lớn tuổi khoẻ |
| Nối hai bản qua sườn đồi, một ngày | Có một hai đoạn dốc dài, đường mòn đất hoặc đá, có quãng không có nhà dân, cần người dẫn ở nhiều nơi | Người đã quen đi bộ vài giờ liền, có giày bám tốt |
| Qua đêm ở bản hoặc xuyên rừng | Đi hai ngày trở lên, đeo đồ ngủ, qua suối, qua rừng; đường lui xa, phụ thuộc thời tiết | Người đã đi vài cung một ngày không quá sức |
Chỗ khác nhau quan trọng nhất giữa ba kiểu không phải độ dài mà là đường lui. Ở cung lòng thung lũng, mỏi chân thì bạn gọi xe ở bản gần nhất. Ở cung xuyên rừng, đã đi quá nửa thì quay lại hay đi tiếp đều xa như nhau. Người mới nên chọn cung mà ở bất cứ điểm nào cũng chỉ cách đường xe khoảng một giờ đi bộ.
Đọc độ khó bằng bốn con số, không chỉ bằng ki-lô-mét
Quãng đường là con số ai cũng hỏi, nhưng nó chỉ đúng khi đường bằng. Trên đường đất có rễ cây, đá lổn nhổn hay bờ ruộng hẹp, tốc độ của người mới thường chậm hơn hẳn so với khi đi trong phố, vì mỗi bước phải nhìn chỗ đặt chân.
Tổng độ cao phải leo là cộng dồn mọi đoạn lên dốc trong cung, không phải chênh lệch giữa điểm đầu và điểm cuối. Một cung xuất phát và kết thúc cùng độ cao vẫn có thể bắt bạn leo vài trăm mét nếu nó vượt qua một sống đồi rồi xuống lại. Các ứng dụng ghi lộ trình thường hiển thị con số này; nếu người dẫn đường nói "lên một con dốc rồi xuống", hãy hỏi dốc dài bao lâu.
Mặt đường thay đổi theo mùa. Cùng một lối mòn, mùa khô là đất nện chắc, sau mưa thành bùn trơn. Đoạn xuống dốc trơn mới là đoạn làm người mới mỏi gối và dễ ngã nhất, không phải đoạn leo lên.
Thời gian thực tế là con số đáng tin nhất. Hãy hỏi người địa phương "người không quen đi thì mất mấy tiếng", rồi cộng thêm thời gian nghỉ, chụp ảnh, ăn trưa. Một mẹo đơn giản: nếu tổng thời gian dự kiến vượt quá số giờ bạn từng đi bộ liền một mạch, cung đó còn quá dài với bạn ở thời điểm này.
Tự kiểm sức trước khi chọn cung
Không cần thiết bị đo. Vài câu hỏi dưới đây cho bạn biết khá chính xác mình nên bắt đầu ở kiểu cung nào; trả lời thật lòng, đừng trả lời theo mong muốn.
- Gần đây bạn đã đi bộ liền hai đến ba tiếng mà hôm sau vẫn đi lại bình thường chưa? Chưa thì chọn cung nửa ngày.
- Leo cầu thang bộ khoảng mười tầng, bạn có phải dừng giữa chừng không? Nếu phải dừng nhiều lần, các đoạn dốc dài sẽ rất vất vả.
- Đầu gối, cổ chân có từng đau khi xuống dốc hay xuống cầu thang không? Có thì ưu tiên cung ít dốc và mang gậy.
- Bạn đã từng đi trên đường đất trơn, bờ ruộng hẹp chưa? Chưa thì ngày đầu nên đi đoạn ngắn để làm quen.
- Bạn có bệnh tim mạch, huyết áp, hen hay đang mang thai không? Có thì hỏi bác sĩ trước khi đặt chuyến, đừng tự quyết.
- Cả đoàn có ai yếu hơn hẳn không? Cung của đoàn phải chọn theo người yếu nhất, không theo người khoẻ nhất.
Câu cuối hay bị bỏ qua nhất. Nhiều chuyến hỏng không phải vì cung quá khó với số đông mà vì một người đuối sức từ giữa buổi, cả đoàn phải chậm lại, về muộn, gặp trời tối trên đường đất.
Tập trước chuyến đi trong bốn đến sáu tuần
Thung lũng không đòi hỏi thể lực vận động viên, nhưng vài tuần chuẩn bị làm khác biệt rõ giữa một chuyến đi vui và một chuyến lê bước. Lịch dưới đây là gợi ý cho người khoẻ mạnh bình thường; người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ trước.
- Tuần đầu: đi bộ nhanh ba buổi, mỗi buổi khoảng bốn mươi lăm phút, ở nhịp vẫn nói được thành câu nhưng hơi hụt hơi.
- Tuần hai và ba: thêm một buổi cuối tuần đi bộ dài hai đến ba tiếng, chọn công viên, đê hoặc đường đồi gần nhà nếu có.
- Từ tuần ba: leo cầu thang bộ hai buổi mỗi tuần, chú ý bước xuống chậm và có kiểm soát vì đó là động tác giống xuống dốc nhất.
- Tuần bốn: đeo đúng chiếc ba lô sẽ mang đi, xếp vào đó nước và áo mưa, đi buổi dài với nó để biết quai có cọ vai không.
- Đi giày định mang trong mọi buổi tập dài; giày mới mua ngay trước chuyến là nguyên nhân phồng chân phổ biến.
- Tuần cuối: giảm cường độ, ngủ đủ, không tập nặng hai ngày trước khi lên đường.
Nếu chỉ có hai tuần, hãy ưu tiên hai việc: đi buổi dài với giày và ba lô thật, và tập bước xuống cầu thang. Hai việc này giải quyết phần lớn chuyện đau chân của người mới.
Đọc mô tả cung đường cho đúng
Chữ "dễ" là của người viết, không phải của bạn. Một nhóm quen leo núi gọi là dễ những cung mà người mới đi rất vất vả. Hãy tìm mô tả có thời gian đi, độ cao leo, ảnh mặt đường, và để ý người viết là ai.
Bài chia sẻ thường viết vào mùa đẹp. Phần lớn ảnh và nhật ký đường đi được chụp lúc trời khô, nắng đẹp. Cùng cung đó vào mùa mưa có thể chậm hơn nhiều, có đoạn phải lội suối. Hỏi người địa phương về đúng tháng bạn đi.
Đường bê tông mới làm thay đổi cung cũ. Ở nhiều thung lũng, đường bê tông nhỏ đã nối tới các bản trong vài năm gần đây. Cung "trekking" trong một bài cũ có thể nay đã thành đường xe máy chạy, vừa kém thú vị vừa phải nhường xe liên tục. Hỏi xem có lối mòn song song không.
Cung vòng và cung một chiều khác nhau về hậu cần. Cung một chiều đi từ bản này sang bản kia thì phải tính xe đón ở điểm cuối. Cung vòng quay về chỗ cũ dễ lo liệu hơn cho người mới.
Thời gian trong mô tả thường chưa gồm giờ nghỉ. Cộng thêm ít nhất một phần tư thời gian cho nghỉ, ăn, chụp ảnh, và thêm nữa nếu đi cùng trẻ nhỏ hay người lớn tuổi.
Hỏi ngược lại người mô tả. Nếu đọc nhật ký đường đi của ai đó, bạn nên xem kỹ họ đi tháng mấy, đi mấy người, có người dẫn không, mang giày gì. Một câu như "đường đẹp, dễ đi" viết sau ba ngày nắng ráo không nói được gì về tuần mưa dầm bạn sắp gặp.
Ngày đầu ở thung lũng: đi thử một cung ngắn
Dù đã đặt một cung dài cho ngày hôm sau, hãy dành buổi chiều đầu tiên đi một vòng ngắn quanh nơi ở, khoảng một đến hai tiếng. Vòng thử này cho bạn ba thông tin mà không bài viết nào cho được: giày bám trên đất ở đây thế nào, độ ẩm và nắng khiến bạn mệt nhanh ra sao, và nhịp đi tự nhiên của cả nhóm.
Người mới thường đánh giá thấp ảnh hưởng của chuyến xe đêm hay chặng đường đèo dài trước đó. Ngủ không đủ trên xe, đến nơi rồi đi bộ ngay cả ngày là công thức của đau đầu, chuột rút và cáu gắt. Nếu lịch cho phép, đặt cung chính vào ngày thứ hai.
Vòng thử cũng là lúc nói chuyện với chủ nhà nơi ở hoặc người dẫn đường về cung ngày mai: đường có trơn không, suối có lên không, giờ nào nên xuất phát. Một câu hỏi tối hôm trước có giá trị hơn nhiều so với mọi bài đọc ở nhà.
Khi nào nên đổi sang cung nhẹ hơn ngay trên đường
Đi hết một phần ba thời gian dự kiến mà đã rất mệt. Phần còn lại sẽ nặng hơn, không nhẹ đi. Đây là lúc rẽ sang lối ra đường xe gần nhất, không phải lúc cố.
Có người bắt đầu đau gối, chuột rút hoặc chóng mặt. Đừng chia đoàn để người yếu ở lại một mình. Cả đoàn cùng rút ngắn, hoặc ít nhất hai người đưa người mệt ra điểm đón.
Trời chuyển mưa hoặc mây dày nhanh trên núi. Đường đất trơn rất nhanh. Cung có đoạn dốc xuống hay qua suối nên rút lại thành cung lòng thung lũng.
Đã quá giờ dự kiến mà còn xa điểm cuối. Ở thung lũng, trời tối nhanh sau khi mặt trời khuất sau dãy núi, sớm hơn nhiều so với ở đồng bằng. Đổi cung trước khi phải đi trong bóng tối.
Người dẫn đường khuyên quay lại. Họ biết những điều bạn không thấy: đoạn phía trước sạt, nước suối phía thượng nguồn, sức của đoàn so với cung. Nghe họ, kể cả khi bạn còn khoẻ.
Câu hỏi thường gặp
Trekking khác đi bộ đường dài và leo núi thế nào?
Ranh giới không chặt chẽ. Ở Việt Nam, trekking thường chỉ việc đi bộ nhiều giờ trên đường mòn, đường đất qua bản và đồi, có thể qua đêm. Leo núi thường nhắm tới một đỉnh, độ cao lớn và dốc hơn. Đi bộ đường dài là cách gọi chung. Trekking thung lũng phần lớn là đi trong và quanh lòng thung lũng, ít khi phải leo lên những đỉnh núi cao.
Người chưa từng tập thể dục có đi trekking thung lũng được không?
Được, nếu chọn cung nửa ngày dọc lòng thung lũng, đi chậm và nghỉ nhiều. Nên tập đi bộ vài tuần trước để chân quen. Nếu có bệnh tim mạch, huyết áp hay bệnh mạn tính khác, hãy hỏi bác sĩ trước khi đặt chuyến và nói rõ cung định đi có bao nhiêu dốc.
Nên đi một mình hay đi theo nhóm khi mới bắt đầu?
Người mới không nên đi một mình trên đường mòn vắng. Đi cùng ít nhất một người, và với cung có đoạn không có nhà dân thì nên có người dẫn bản địa. Đi một mình chỉ hợp với cung lòng thung lũng có nhà dân hai bên, ban ngày, thời tiết tốt, và đã báo lịch trình cho chỗ ở.
Có cần giày chuyên dụng không hay giày thể thao là đủ?
Với cung lòng thung lũng mùa khô, giày thể thao đế bám tốt đã đi được. Cung có dốc đất hoặc đi mùa mưa thì cần đế gai sâu, ôm cổ chân hơn. Quan trọng nhất là giày đã đi quen, không mới tinh, và có thêm một đôi tất khô trong ba lô.
Đi bao nhiêu giờ một ngày là vừa với người mới?
Không có con số chung cho mọi người. Mốc an toàn là không vượt quá số giờ bạn từng đi bộ liền gần đây, cộng thêm thời gian nghỉ. Với nhiều người mới, ba đến năm tiếng đi bộ thực tế là đủ cho ngày đầu. Ngày sau thấy khoẻ thì nâng dần.
Có nên đặt cung dài ngay ngày đầu để tiết kiệm thời gian không?
Không nên, nhất là khi bạn vừa trải qua chuyến xe đêm hay một chặng đèo dài. Cơ thể chưa nghỉ, chưa quen độ ẩm và mặt đường. Dành ngày đầu cho một vòng ngắn quanh nơi ở, hỏi đường, rồi đi cung chính vào hôm sau sẽ an toàn và vui hơn.