Mùa đông ở các thung lũng vùng núi phía Bắc thường kéo dài từ khoảng tháng 11 đến tháng 2, lạnh nhất vào khoảng tháng 12 và tháng 1, với những đợt rét đậm, rét hại theo gió mùa đông bắc, sương muối ở chỗ trũng và có năm băng giá, mưa tuyết ở những nơi cao như Sa Pa hay Mẫu Sơn. Đây là mùa trời trong, cảnh đẹp theo kiểu khác, nhưng cũng là mùa đòi hỏi chuẩn bị kỹ nhất.
Có nên đi thung lũng vùng cao vào mùa đông không? Có, nếu bạn chọn đúng đợt, mặc đủ ấm và biết lúc nào nên hoãn. Bài này giải thích các khái niệm rét đậm, rét hại, sương muối, băng giá; vì sao đáy thung lũng có khi lạnh hơn sườn núi; cái đẹp riêng của mùa đông; và những rủi ro thật cần tránh, từ đường đèo đóng băng đến sưởi than trong phòng kín.
Lạnh đến mức nào: rét đậm, rét hại nghĩa là gì
Trong bản tin khí tượng ở Việt Nam, rét đậm là khi nhiệt độ trung bình ngày từ khoảng 13 đến 15 độ C, còn rét hại là khi nhiệt độ trung bình ngày từ 13 độ C trở xuống. Đây là nhiệt độ trung bình cả ngày, nên lúc rạng sáng thực tế lạnh hơn nhiều. Ở vùng núi cao phía Bắc, trong các đợt rét hại, nhiệt độ thấp nhất ban đêm có thể xuống gần hoặc dưới 0 độ C.
Mùa đông ở đây không lạnh đều. Rét đến theo từng đợt khi gió mùa đông bắc tràn về, kéo dài vài ngày đến hơn một tuần, xen giữa là những ngày hửng nắng, ấm hơn hẳn. Đợt rét đầu mùa thường đến khoảng tháng 11; giữa mùa là tháng 12 và tháng 1; cuối mùa vẫn có thể có những đợt rét muộn vào tháng 2, tháng 3.
Độ cao quyết định nhiều. Thung lũng thấp như Mai Châu (Hoà Bình cũ, nay thuộc Phú Thọ) lạnh nhưng hiếm khi đến mức băng giá, trong khi các vùng cao như Sa Pa, Y Tý, Mẫu Sơn lạnh hơn rõ rệt và là nơi hay có băng giá nhất. Những năm rét đặc biệt, như đợt rét cuối tháng 1 năm 2016, tuyết đã rơi ở nhiều nơi cao của miền Bắc.
Vì thế, câu hỏi "mùa đông có lạnh không" cần đi kèm câu hỏi "lạnh ở độ cao nào và vào đợt nào".
Đáy thung lũng hay lưng đồi: chọn chỗ ở cho những đêm rét
Trong những đêm đông trời quang, lặng gió, không khí lạnh trượt theo sườn núi xuống và đọng lại ở đáy thung lũng, nên lúc rạng sáng chỗ trũng có thể lạnh hơn lưng đồi phía trên — hiện tượng nghịch nhiệt mà bạn có thể đọc kỹ hơn trong các bài khoa học về thung lũng. Với người đi du lịch, điều đáng nhớ là hệ quả của nó lên chỗ ngủ và lịch trình.
Nếu chỗ ở nằm sát suối, giữa cánh đồng trũng hay dưới đáy khe, đêm rét hại có thể lạnh hơn bạn đoán khi chỉ nhìn độ cao ghi trên bản đồ, sáng ra sương muối đọng dày trên sân và mái nhà. Nhà ở lưng chừng đồi, đón nắng sớm thường ấm hơn vào sáng sớm và khô ráo hơn. Khi đặt chỗ mùa đông, bạn hỏi chủ nhà nhà nằm ở đâu trong thung lũng, phòng có kín gió không, có bao nhiêu chăn, sưởi bằng gì.
Lịch trình cũng nên tính theo nhịp này. Buổi sáng sau đêm quang, đáy thung lũng thường chìm trong sương mù và rất lạnh, trong khi trên sườn cao nắng đã lên: đó là lúc nên lên chỗ cao ngắm cảnh hoặc chờ đến giữa buổi mới xuống ruộng. Buổi trưa có nắng, lòng thung lũng ấm dần và khá dễ chịu, hợp để đi bộ quanh bản.
Bà con vùng cao hiểu nhịp lạnh này từ lâu: vườn rau, nương chè, chuồng trâu bò thường được đặt tránh những chỗ trũng hay đọng sương muối. Hỏi họ chỗ nào trong bản ấm nhất là một cách hay để chọn nơi ngủ.
Sương muối, băng giá, mưa tuyết: phân biệt cho đúng
Ba hiện tượng này hay bị gọi lẫn với nhau trên mạng xã hội. Phân biệt đúng giúp bạn biết điều gì đang chờ trên đường.
| Hiện tượng | Hình thành thế nào | Hay gặp ở đâu, khi nào | Ảnh hưởng đến người đi |
|---|---|---|---|
| Sương muối | Hơi nước đóng thành tinh thể băng trắng ngay trên bề mặt lá, cỏ, mái nhà khi bề mặt lạnh dưới 0 độ C trong đêm quang, lặng gió | Đáy thung lũng, chỗ trũng, vùng cao; rạng sáng các đợt rét hại | Cảnh đẹp, nhưng hại cây trồng của bà con; mặt đường có thể trơn |
| Băng giá | Nước trên cây, mặt đất, mặt đường đóng băng khi nhiệt độ không khí xuống dưới 0 độ C, có thể kèm mưa phùn hay sương mù đóng băng | Đỉnh và đèo cao như Sa Pa, Mẫu Sơn, Y Tý trong các đợt rét mạnh | Đường đèo rất trơn, cây gãy, có thể bị cấm đường |
| Mưa tuyết | Mưa rơi xuống dưới dạng bông tuyết khi cả lớp không khí đủ lạnh | Hiếm, chỉ vài năm có ở một số nơi cao nhất miền Bắc | Rất đẹp nhưng giao thông khó khăn, nguy hiểm |
Khi bản tin dự báo băng giá hay mưa tuyết, chính quyền địa phương có thể khuyến cáo hạn chế đi lại trên một số tuyến đèo. Bạn nên coi khuyến cáo đó là căn cứ để đổi kế hoạch, không phải là lời mời lên săn tuyết.
Cái đẹp riêng của mùa đông ở thung lũng
Mùa đông ít khách hơn mùa lúa chín và có những cảnh không mùa nào khác có.
- Trời trong sau gió mùa: sau khi một đợt gió mùa đông bắc qua đi, không khí khô và trong, tầm nhìn xa, các dãy núi hiện rõ từng lớp.
- Ruộng bậc thang để khô: không có nước hay lúa, hình dạng các bậc ruộng lộ ra rõ nhất, hợp cho người thích đường nét.
- Hoa đào, hoa mận đầu mùa: càng về cuối đông, những cây đào rừng, vườn mận bắt đầu nở.
- Sương muối buổi sáng: cỏ, mái nhà phủ trắng, khói bếp bốc lên từ những nếp nhà sàn.
- Nhịp sống chuẩn bị Tết: nhiều bản tất bật dệt vải, may áo mới, làm bánh, chợ phiên đông hơn vào những tuần trước Tết.
- Bếp lửa và bữa ăn ấm: quây quần bên bếp củi trong nhà sàn, nếu bạn ở homestay, là trải nghiệm mùa đông đúng nghĩa.
Nếu bạn thích sự yên tĩnh và không ngại lạnh, những tuần đầu tháng 12, trước mùa đông khách quanh Tết, thường là quãng dễ chịu để đi.
Chọn thung lũng nào cho chuyến đi mùa đông
Cùng là mùa đông nhưng mỗi kiểu thung lũng cho một trải nghiệm khác, và mức rủi ro cũng khác. Thung lũng thấp như Mai Châu, cánh đồng Mường Lò hay Pù Luông (Thanh Hoá) lạnh vừa phải, đường vào không qua những đèo quá cao, hợp với gia đình có trẻ nhỏ và người lớn tuổi. Cảnh ở đây là đồng ruộng nghỉ sau vụ mùa hoặc đang chuẩn bị vụ xuân, bản làng yên ả, sương sớm mỏng.
Thung lũng và bản trên cao như quanh Sa Pa, Y Tý hay Mẫu Sơn (Lạng Sơn) mới là nơi có sương muối, băng giá, hoa đào nở trên nền trời lạnh. Đổi lại, đường lên dài và dốc, nhiệt độ ban đêm thấp, và trong đợt rét mạnh có thể bị hạn chế đi lại. Những nơi này hợp với người đã quen đường núi, có đồ ấm tốt và lịch trình linh hoạt.
Nếu muốn tránh hẳn cái lạnh miền Bắc, bạn có thể nghĩ đến Tây Nguyên: từ khoảng tháng 11, nhiều vùng bước vào mùa khô, trời trong, đêm mát, các thung lũng quanh Măng Đen (Kon Tum cũ, nay thuộc Quảng Ngãi) hay ở Lâm Đồng có khí hậu dễ chịu. Riêng dải miền Trung thì cuối năm lại là mùa mưa lũ, nên các thung lũng như A Lưới (Huế) hay quanh Phong Nha (Quảng Trị) cần được xem xét kỹ thời tiết trước khi chọn.
Nói gọn: chọn thung lũng thấp khi đi cùng gia đình, chọn vùng cao khi bạn muốn cảnh băng giá và chấp nhận rủi ro đường đèo.
Khi nào nên hoãn chuyến
Có cảnh báo rét hại kéo dài kèm băng giá. Đường đèo trơn, xe khó lên, cây đổ chắn đường. Rủi ro tai nạn tăng rõ, nhất là với người đi xe máy chưa quen đường núi.
Bạn đi cùng trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi có bệnh nền. Lạnh sâu và kéo dài làm tăng nguy cơ với người có bệnh tim mạch, hô hấp. Trong đợt rét hại, nên chọn thung lũng thấp hơn hoặc dời sang đợt ấm.
Sương mù dày cả ngày. Có đợt sương mù và mưa phùn kéo dài nhiều ngày, tầm nhìn trên đèo rất kém. Đi lúc đó vừa nguy hiểm vừa không thấy cảnh.
Chỗ ở không có cách giữ ấm phù hợp. Nhà sàn truyền thống nhiều khe hở; nếu chỗ ở không có đủ chăn, đệm ấm hay thiết bị sưởi an toàn, đêm rét hại sẽ rất khó chịu.
Bạn chỉ có thời gian đi xe máy đường dài một mạch. Đi xe máy hàng trăm cây số qua đèo trong rét và gió là thử thách lớn với sức khoẻ; nên chia chặng ngắn hoặc chọn đi xe khách, thuê xe có người lái.
Giữ ấm và an toàn ở chỗ nghỉ, trên đường đèo
Phần lớn rủi ro mùa đông có thể tránh được bằng vài thói quen.
- Mặc nhiều lớp mỏng thay vì một áo thật dày: lớp trong giữ khô, lớp giữa giữ ấm, lớp ngoài chắn gió; nhớ mũ len, khăn, găng tay và tất ấm.
- Tuyệt đối không đốt than hay củi để sưởi trong phòng ngủ đóng kín cửa. Khí than sinh ra khí CO không màu, không mùi, có thể gây ngộ độc nặng khi đang ngủ. Chỉ dùng bếp sưởi nơi thông gió, và hỏi chủ nhà cách sưởi an toàn.
- Đi xe máy qua đèo thì xuất phát khi trời đã sáng rõ, tránh đi lúc sương dày buổi sớm và lúc chạng vạng; bật đèn, giảm tốc, giữ khoảng cách.
- Khi gặp đoạn đường có băng, xuống xe dắt hoặc dừng chờ; không phanh gấp, không đánh lái đột ngột.
- Theo dõi bản tin thời tiết và thông báo của địa phương về các tuyến đèo trước mỗi chặng.
- Uống nước ấm, ăn đủ bữa; lạnh và đói cùng lúc khiến cơ thể mất nhiệt nhanh hơn.
Nếu ai trong đoàn run lẩy bẩy không dừng, nói líu, lơ mơ, hãy đưa vào chỗ ấm, thay quần áo khô, ủ ấm và tìm trợ giúp y tế ngay; đó có thể là dấu hiệu hạ thân nhiệt.
Câu hỏi thường gặp
Đi Sa Pa mùa đông có thấy tuyết không?
Rất hiếm. Tuyết chỉ rơi ở Sa Pa và một số nơi cao nhất miền Bắc trong vài đợt rét đặc biệt mạnh, cách nhau nhiều năm. Thường gặp hơn là băng giá và sương muối trong các đợt rét hại. Bạn không nên lên kế hoạch dựa trên mong đợi gặp tuyết.
Mùa đông có nên đi Mai Châu không?
Có. Mai Châu ở độ cao thấp hơn nhiều vùng Tây Bắc khác nên lạnh vừa phải, hiếm có băng giá. Ruộng mùa này nghỉ hoặc chuẩn bị vụ xuân, cảnh nhẹ nhàng, ít khách. Bạn vẫn nên mang đủ đồ ấm cho buổi tối và sáng sớm trong những đợt rét.
Sương muối có ảnh hưởng gì đến người dân vùng cao?
Sương muối có thể làm cháy lá rau màu, chè và cây trồng non, và cùng với rét hại, gây nguy hiểm cho gia súc. Vì vậy với bà con, sương muối là nỗi lo chứ không chỉ là cảnh đẹp. Khi đi ngắm, bạn nhớ không giẫm vào vườn rau hay nương chè của họ.
Ở homestay nhà sàn mùa đông có lạnh không?
Có thể lạnh vì nhà sàn truyền thống thoáng gió. Nhiều nơi đã trang bị chăn dày, đệm ấm và cách sưởi phù hợp. Trước khi đặt, bạn nên hỏi chỗ ở có những gì để giữ ấm, và không sưởi bằng than trong phòng ngủ đóng kín.
Mùa đông đi xe máy qua đèo có nguy hiểm không?
Nguy hiểm hơn các mùa khác vì sương mù dày, mặt đường ướt hoặc đóng băng, gió lạnh làm tay chân tê cứng và giảm phản xạ. Nếu không quen đường núi, bạn nên đi xe khách hoặc thuê xe có người lái, và chỉ đi xe máy khi trời sáng, đường khô.
Tháng nào lạnh nhất ở vùng núi phía Bắc?
Thường là tháng 12 và tháng 1, khi các đợt gió mùa đông bắc mạnh nhất tràn về. Tuy nhiên, mỗi năm một khác, có năm rét đậm nhất rơi vào tháng 2. Bạn nên theo dõi dự báo thời tiết vài ngày trước khi đi, thay vì chỉ dựa vào tháng.