Thung lũng Phong Nặm và vùng Trùng Khánh: lúa, làng đá Khuổi Ky, thác Bản Giốc

Thung lũng Phong Nặm là một dải ruộng lúa nằm dọc dòng sông giữa những ngọn núi đá vôi tròn ở vùng Trùng Khánh, phía đông bắc tỉnh Cao Bằng, cách thác Bản Giốc không xa. Phần lớn khách đi Bản Giốc chỉ lướt qua Phong Nặm trên xe; người dừng lại sẽ thấy một trong những lòng thung lúa nước đẹp và ít bị khai thác nhất của Đông Bắc.

Thời điểm đẹp nhất thường là khoảng tháng 9 đến đầu tháng 10, khi lúa vụ mùa chín vàng, sông còn nhiều nước, thác Bản Giốc đang mùa mạnh. Đó cũng là mùa hạt dẻ Trùng Khánh. Vụ lúa xuân chín vào khoảng tháng 5, tháng 6 cũng đẹp nhưng nóng và có mưa rào.

Bài này đi qua ba lớp của vùng Trùng Khánh: thung lũng Phong Nặm với ruộng và sông, làng đá Khuổi Ky của người Tày, và thác Bản Giốc cùng động Ngườm Ngao gần đường biên giới.

Vùng Trùng Khánh nằm trong công viên địa chất

Trùng Khánh nằm trong vùng được UNESCO công nhận là Công viên địa chất toàn cầu Non nước Cao Bằng. Danh hiệu này không phải là một hàng rào bảo tồn, mà là cách ghi nhận một vùng có giá trị địa chất, cảnh quan và văn hoá gắn với nhau, nơi người dân tiếp tục sống và làm ăn, còn du lịch được định hướng để giữ những giá trị đó.

Cảnh quan ở đây chủ yếu là karst ở giai đoạn muộn: những ngọn núi đá vôi không còn dựng đứng thành vách như ở Bắc Sơn mà đã bị bào mòn thành những khối tròn, thấp, đứng rải rác trên một nền thung lũng rộng. Các nhà địa mạo gọi đây là kiểu cảnh quan "đồi sót" hay tháp karst, nơi phần lớn đá vôi đã bị hoà tan và chỉ còn lại những phần cứng nhất.

Dòng sông chính của vùng chảy uốn lượn giữa các khối đá ấy, có đoạn nước xanh trong mùa khô, rồi đổ về phía biên giới, tạo thành thác Bản Giốc. Người Tày, người Nùng làm ruộng hai bên bờ sông, dựng cọn nước để đưa nước lên ruộng cao ở một số nơi, làm nên khung cảnh ruộng, sông và núi rất hài hoà.

Hiểu điều này giúp bạn nhìn Phong Nặm khác đi: không chỉ là "cánh đồng đẹp", mà là một trang trong cuốn sách địa chất mở, nơi mỗi ngọn núi tròn là phần còn sót lại của một khối đá vôi khổng lồ đã bị nước hoà tan qua thời gian rất dài.

Lịch mùa ở Trùng Khánh

Bảng dưới đây là khung thường gặp. Mùa vụ và mực nước sông thay đổi theo từng năm, nên hỏi người địa phương trước.

Nếu mục tiêu là vừa thấy lúa chín ở Phong Nặm vừa thấy thác Bản Giốc nhiều nước, khoảng giữa tháng 9 đến đầu tháng 10 là lựa chọn an toàn nhất. Đây là mùa đông khách nhất ở Bản Giốc; đi ngày thường và đến thác sớm vào buổi sáng sẽ đỡ chen hơn nhiều.

Đi Phong Nặm: dừng ở đâu, làm gì

Phong Nặm không có điểm "check-in" duy nhất. Cách hay nhất là đi chậm, dừng ở nhiều chỗ khác nhau dọc thung.

• Các điểm dừng ven đường cao. Đường đi qua thung có những đoạn nằm cao hơn mặt ruộng, nhìn bao quát được sông và cánh đồng. Đỗ xe gọn vào lề, không chắn đường, không đỗ ở khúc cua.
• Đi bộ dọc bờ sông. Những lối đất ven sông dẫn qua ruộng, qua các bãi cỏ nơi trâu bò được thả. Đi một hàng trên bờ ruộng, không giẫm lúa.
• Nhìn cọn nước. Ở một số đoạn có cọn nước, bánh xe tre dùng sức dòng chảy đưa nước lên ruộng. Hỏi người địa phương chỗ còn cọn đang hoạt động; không leo lên hay nghịch cọn.
• Ghé bản Tày ven thung. Các bản nhỏ dựng sát chân núi, có nhà sàn và nhà đất. Đi chậm qua bản, chào hỏi, không tự ý vào sân nhà người ta để chụp ảnh.
• Ngắm lúc chiều muộn. Khi mặt trời xuống thấp sau các ngọn núi tròn, ánh sáng xiên làm nổi từng bờ ruộng và mặt sông. Đây thường là lúc đẹp nhất trong ngày ở Phong Nặm.

Nếu bạn không vội tới Bản Giốc, hãy chia lịch để có một chiều ở Phong Nặm và một sáng ở thác. Hai thời điểm đó tận dụng được ánh sáng tốt nhất cho mỗi nơi.

Làng đá Khuổi Ky: nhà Tày trên nền đá

Khuổi Ky là một bản người Tày gần thác Bản Giốc, nổi tiếng vì những ngôi nhà sàn có phần tường, móng, bậc thang và hàng rào bằng đá xếp. Ở vùng núi đá vôi, đá là vật liệu sẵn có, và qua nhiều thế hệ người dân đã dùng đá để làm nhà bền, mát vào mùa hè, ấm vào mùa đông, chống được lũ và thú dữ.

Khi đi trong bản, bạn sẽ thấy những bức tường đá xếp khéo không cần vữa, những bậc đá dẫn lên sàn nhà, những lối đi lát đá uốn quanh vườn. Đây là di sản kiến trúc dân gian đáng giá, và cũng là nơi người dân đang sống, nấu ăn, phơi thóc, nuôi gà.

Một số gia đình trong bản đón khách ở lại hoặc phục vụ bữa ăn. Ở nhà đá có cảm giác khác nhà sàn gỗ thuần: mát hơn, yên hơn, nhưng cũng tối và ẩm hơn vào mùa mưa.

Vài điều nên giữ khi tới Khuổi Ky: không leo lên tường đá để chụp ảnh, không gỡ hay xếp lại đá, không xả rác trong bản. Nếu muốn chụp người trong bản, đặc biệt người già đang làm việc, hãy hỏi trước. Mua sản vật của bà con là cách đóng góp trực tiếp cho bản giữ được nếp nhà này.

Thác Bản Giốc và động Ngườm Ngao

Thác Bản Giốc nằm trên đường biên giới. Thác là một chuỗi bậc nước rộng trên dòng sông chảy dọc biên giới Việt Nam – Trung Quốc. Phía Việt Nam có khu du lịch với lối đi, bến thuyền. Bạn chỉ đi trong phạm vi khu du lịch phía Việt Nam, không vượt qua các mốc, rào chắn, và mang theo căn cước.

Đi bè tre lại gần chân thác. Khu du lịch thường có bè tre đưa khách lại gần chân thác. Mặc áo phao, ngồi yên, giữ chắc điện thoại và máy ảnh vì hơi nước bắn mạnh. Mùa nước lớn có thể tạm dừng bè vì an toàn.

Chọn giờ đến thác. Sáng sớm có ánh sáng dịu, ít khách. Buổi chiều nắng chiếu ngược phía thác tuỳ mùa, có khi khó chụp. Mùa lũ, nước đục và dữ, không có cảnh nước xanh như ảnh mùa thu.

Động Ngườm Ngao gần thác. Đây là hang động đá vôi lớn với nhiều nhũ đá, có lối đi và đèn chiếu sáng cho khách. Bên trong ẩm, sàn có đoạn trơn; đi giày đế bám, không chạm vào nhũ đá vì dầu da tay làm nhũ ngừng phát triển.

Ở Trùng Khánh hay ở gần thác. Có thể ở trung tâm Trùng Khánh, nơi tiện ăn uống, hoặc ở các bản gần thác để có buổi sáng yên tĩnh. Ở gần thác giúp bạn có mặt từ sớm, trước các đoàn khách lớn.

Hạt dẻ Trùng Khánh và những đặc sản đi theo mùa

Trùng Khánh nổi tiếng với hạt dẻ, thường vào mùa khoảng tháng 9, tháng 10. Hạt dẻ ở đây nhỏ, vỏ mỏng, khi rang hoặc luộc có vị bùi và ngọt. Vào mùa, dọc đường bạn sẽ thấy người dân bày hạt dẻ bán, hoặc nhìn thấy những rừng dẻ trên đồi quanh vùng.

Ngoài hạt dẻ, Cao Bằng nói chung có nhiều món đáng thử: bánh cuốn ăn với canh xương, phở chua, vịt quay, lạp sườn hun khói, bánh trứng kiến vào dịp nhất định trong năm. Không phải món nào cũng có quanh năm; hỏi chủ nhà nơi bạn ở món gì đang vào mùa sẽ đáng hơn là tìm danh sách trên mạng.

Nếu bạn mua đặc sản mang về, mua trực tiếp từ người làm, người trồng ở chợ hay ven đường. Hạt dẻ để lâu dễ mốc, nên mua lượng vừa phải và giữ nơi thoáng khí. Hạt dẻ đã rang thì ăn trong vài ngày; hạt sống nếu muốn để lâu hơn, nhiều gia đình trong vùng phơi khô hoặc cất nơi khô ráo, kiểm tra thường xuyên để loại hạt hỏng. Đừng mua dồn quá nhiều chỉ vì đang vào mùa: đặc sản ngon nhất là khi được ăn đúng lúc, ngay tại nơi nó mọc.

Lưu ý khi đi vùng Trùng Khánh

Đây là vùng biên giới và vùng núi; có những điều cần để ý thêm so với các thung lũng khác.

• Mang căn cước khi đi gần biên giới. Một số khu vực có quy định riêng về đi lại, chụp ảnh; tuân thủ biển báo và hướng dẫn của lực lượng biên phòng.
• Không bay flycam gần thác Bản Giốc và khu vực biên giới khi chưa được phép. Đây là khu vực nhạy cảm, quy định quản lý chặt.
• Đường từ thành phố Cao Bằng đi Trùng Khánh có nhiều đèo và khúc cua; đi ban ngày, nghỉ giữa chặng.
• Mùa mưa lớn, sông có thể lên nhanh. Không tắm sông, không đi bè hay thuyền khi nước đang lên.
• Mùa lúa chín và mùa thác đẹp là mùa đông khách; đặt chỗ ở trước, nhất là cuối tuần.
• Ở Phong Nặm, không đi vào ruộng đang có lúa để chụp ảnh, không bẻ lúa, không để rác lại ven ruộng.

Trùng Khánh có thể nối với Phia Oắc – Phia Đén ở phía tây tỉnh, hoặc với các vùng quanh thành phố Cao Bằng, thành một chuyến ba đến năm ngày.

Câu hỏi thường gặp

Phong Nặm cách thác Bản Giốc bao xa?

Phong Nặm nằm ở vùng Trùng Khánh, cùng hướng với thác Bản Giốc, đi xe chỉ mất một quãng ngắn. Nhiều người kết hợp hai nơi trong cùng một ngày, nhưng tách ra chiều và sáng sẽ cho ánh sáng đẹp hơn.

Có ở lại qua đêm ở Phong Nặm được không?

Có một số nhà dân trong vùng đón khách, nhưng số lượng ít. Nếu không tìm được chỗ ở ngay tại Phong Nặm, có thể ở trung tâm Trùng Khánh hoặc các bản gần thác rồi đi qua thung vào buổi chiều.

Thác Bản Giốc mùa khô có đáng đi không?

Có nếu bạn chấp nhận thác ít nước, chia thành nhiều dòng nhỏ. Bù lại nước trong, xanh, ít khách. Mùa khô cũng là lúc đi lại thuận tiện, ít lo mưa lũ.

Đi Trùng Khánh có cần thuê hướng dẫn viên không?

Không bắt buộc với các điểm du lịch chính như Bản Giốc, Ngườm Ngao. Nhưng nếu muốn đi bộ sâu vào các bản, dọc sông hay lên điểm cao, nên nhờ người địa phương dẫn để an toàn và hiểu hơn về vùng đất.

Đi từ Hà Nội tới Trùng Khánh mất bao lâu?

Thường cần khoảng tám đến mười tiếng di chuyển, tuỳ tuyến và phương tiện. Nhiều người đi xe giường nằm qua đêm tới thành phố Cao Bằng, rồi đi tiếp vào Trùng Khánh trong ngày.

Có nên đi Trùng Khánh vào mùa đông không?

Có nếu bạn thích yên và không ngại lạnh ẩm. Ruộng nghỉ, thác ít nước, nhưng sương sớm trên thung và những buổi chiều vắng có vẻ đẹp riêng. Nên chuẩn bị áo ấm đầy đủ.