Mẫu Sơn là khối núi cao ở phía đông thành phố Lạng Sơn, điểm cao nhất vào khoảng một nghìn rưỡi mét. Nó không phải thung lũng, nhưng là chỗ đứng tốt nhất để nhìn xuống những thung lũng của xứ Lạng: vào sáng sớm những ngày có mây, các lòng thung bên dưới bị lấp đầy bởi biển mây trắng, chỉ chừa lại các đỉnh núi nhô lên.
Mùa đi Mẫu Sơn chia làm hai kiểu người. Người thích lạnh và muốn thấy băng giá thì đi khoảng tháng 12 đến tháng 2, khi có đợt rét đậm. Người muốn săn mây, ngắm cảnh dễ chịu hơn thì đi khoảng tháng 10, tháng 11 hoặc tháng 3, tháng 4, những lúc độ ẩm cao mà trời chưa quá lạnh.
Không có tháng nào "chắc chắn có mây" hay "chắc chắn có băng". Bài này giúp bạn hiểu vì sao, để chọn ngày đi dựa vào dự báo thời tiết chứ không dựa vào lịch.
Mẫu Sơn ở đâu và vì sao trên núi lạnh như vậy
Khối núi Mẫu Sơn nằm giữa vùng Cao Lộc và Lộc Bình cũ, gần đường biên giới phía đông bắc của Lạng Sơn. Đường lên rẽ từ quốc lộ đi Lộc Bình, leo một con đường dốc nhiều khúc cua dài hơn chục cây số, từ vùng đồi thấp chừng vài trăm mét lên khu trung tâm trên núi ở độ cao hơn một nghìn mét.
Lạnh ở Mẫu Sơn đến từ hai nguyên nhân cộng lại. Thứ nhất là độ cao: lên cao, không khí loãng hơn và giãn nở, nhiệt độ giảm dần, trung bình khoảng nửa độ đến hơn một độ cho mỗi trăm mét tuỳ độ ẩm. Thứ hai là vị trí: Lạng Sơn nằm ngay đầu hướng đón gió mùa đông bắc, các đợt không khí lạnh tràn về thường tới đây sớm và mạnh nhất. Khi cả hai yếu tố gặp nhau vào giữa mùa đông, đêm trên đỉnh có thể xuống dưới không độ.
Băng giá hình thành khi hơi nước trong sương mù hoặc trên bề mặt gặp nhiệt độ dưới không độ và đông lại thành lớp băng mỏng trên cây cỏ, mái nhà, mặt đường. Tuyết thật sự thì hiếm hơn nhiều, cần đủ ẩm ở tầng cao và đủ lạnh xuống tới mặt đất cùng lúc. Mẫu Sơn đã có những năm xuất hiện tuyết, nhưng đó là hiện tượng đặc biệt, không phải mùa định kỳ.
Mây, băng giá và nắng: chọn tháng theo điều bạn muốn thấy
Bảng dưới đây ghi xu hướng thường gặp. Mỗi năm, mỗi đợt không khí lạnh lại khác nhau.
| Điều muốn thấy | Khoảng thời gian thường gặp | Điều kiện thời tiết cần có |
|---|---|---|
| Biển mây phủ thung lũng | Khoảng tháng 10 đến tháng 4 | Đêm trời quang, gió nhẹ, độ ẩm cao; sáng sớm có lớp nghịch nhiệt |
| Băng giá trên cây cỏ | Khoảng cuối tháng 12 đến tháng 2 | Đợt rét đậm, nhiệt độ đêm trên đỉnh dưới không độ, có sương mù |
| Hoa đào rừng, hoa mận | Khoảng tháng 1 đến tháng 3 | Sau Tết, tuỳ năm ấm hay lạnh |
| Đào Mẫu Sơn chín | Khoảng mùa hè | Tuỳ năm; hỏi người địa phương trước |
| Trời trong, nhìn xa | Sau đợt không khí lạnh, ngày khô hanh | Gió đã yếu, độ ẩm thấp, không mù |
Biển mây và băng giá thường không đi cùng nhau: ngày băng giá hay có sương mù dày bao phủ cả đỉnh, bạn đứng trong mây chứ không đứng trên mây. Biển mây đẹp nhất là vào những sáng sau một đêm trời quang, lặng gió, khi khí lạnh và hơi ẩm tụ xuống đáy thung lũng còn đỉnh núi lại nắng.
Biển mây hình thành thế nào, và đọc dự báo ra sao
Mây trong thung là sương mù bức xạ. Đêm trời quang, mặt đất mất nhiệt nhanh, lớp không khí sát đất lạnh đi. Không khí lạnh nặng hơn nên trôi dồn xuống lòng thung. Nếu đủ ẩm, hơi nước ngưng tụ thành sương mù dày nằm im dưới đáy thung, còn trên cao không khí lại ấm và khô hơn. Hiện tượng lớp ấm nằm trên lớp lạnh này gọi là nghịch nhiệt.
Cần lặng gió. Gió mạnh xáo trộn các lớp không khí, xé tan lớp sương. Vì thế những ngày đầu đợt gió mùa đông bắc mạnh ít khi có biển mây đẹp; vài hôm sau, khi gió đã yếu, mới là lúc nên đi.
Cần đêm trước trời quang. Đêm nhiều mây che, mặt đất không mất nhiệt nhiều, sương ít hình thành. Nên xem dự báo mây che phủ ban đêm chứ không chỉ xem có mưa hay không.
Cần độ ẩm đủ cao. Sau một trận mưa nhẹ hoặc trong thời gian độ ẩm không khí cao, khả năng có mây trong thung lớn hơn. Ngày hanh khô thì trời trong nhưng thường không có biển mây.
Có mặt trước bình minh. Biển mây thường đẹp nhất từ trước lúc mặt trời mọc đến khoảng một hai tiếng sau. Khi nắng làm ấm lớp không khí dưới thung, mây dâng lên rồi tan. Ngủ dậy muộn là lỡ.
Lên Mẫu Sơn an toàn, nhất là mùa đông
Con đường lên Mẫu Sơn là phần cần cẩn trọng nhất của chuyến đi, đặc biệt khi trời lạnh và sương mù.
- Đi ban ngày. Đoạn đèo nhiều khúc cua kín, sương mù có thể làm tầm nhìn giảm xuống vài chục mét chỉ trong vài phút.
- Kiểm tra phanh, lốp, đèn xe trước khi lên. Xuống dốc dài dùng số thấp, không ôm phanh liên tục.
- Khi có cảnh báo băng giá, cân nhắc không đi xe máy. Lớp băng mỏng trên mặt đường gần như không nhìn thấy, đặc biệt ở đoạn khuất nắng.
- Nếu đã lên và đường đóng băng, không cố xuống ngay trong sáng sớm. Chờ nắng lên, hỏi người địa phương hoặc lực lượng chức năng về tình trạng đường.
- Mang đủ áo ấm nhiều lớp: lớp trong giữ nhiệt, lớp giữa giữ ấm, lớp ngoài chắn gió và nước. Găng tay, mũ len, tất dày là thứ hay bị quên nhất.
- Khi vào mùa băng giá, đường lên có thể bị điều tiết hoặc hạn chế. Theo dõi thông báo của chính quyền địa phương và đừng vượt rào chắn.
Những năm có băng giá, lượng người kéo lên Mẫu Sơn cùng lúc rất đông, gây ùn tắc trên đường đèo hẹp. Nếu có thể, đi ngày thường và tránh đúng cao điểm cuối tuần sau tin báo băng.
Người Dao trên núi và những nếp sống bạn sẽ gặp
Các bản trên Mẫu Sơn chủ yếu là người Dao, sống rải rác trên các sườn núi cao, làm nương, trồng cây ăn quả, chăn nuôi và nấu rượu. Khí hậu mát quanh năm cho phép trồng những loại cây ôn đới như đào, mận, cùng các loại rau mùa lạnh; đào Mẫu Sơn có tiếng ở xứ Lạng.
Khi đi qua bản, bạn sẽ thấy nhà trình tường hoặc nhà gỗ thấp, mái thấp để giữ ấm, bếp lửa đặt giữa nhà là chỗ sinh hoạt chính trong mùa đông. Người Dao ở đây có trang phục và nghi lễ riêng; hãy coi những gì bạn thấy là đời sống của một cộng đồng chứ không phải màn trình diễn cho khách.
Nếu muốn chụp ảnh người, đặc biệt là người già, trẻ em, phụ nữ mặc trang phục truyền thống, hãy hỏi trước và chấp nhận câu trả lời không. Mua nông sản, rượu, thảo dược ở chợ hay ven đường là cách giúp kinh tế gia đình trực tiếp; nhưng với thảo dược, hãy cẩn trọng, đừng dùng như thuốc chữa bệnh khi chưa hỏi chuyên môn y tế.
Trên núi còn những phế tích biệt thự xây từ thời Pháp, phần lớn đổ nát. Đó là dấu vết lịch sử của một khu nghỉ mát cũ, cũng là chỗ dễ trượt ngã nếu leo trèo; ngắm từ ngoài là đủ.
Ăn, ở và chuẩn bị cho một đêm trên núi
Khu trung tâm trên Mẫu Sơn có các cơ sở lưu trú nhỏ và nhà dân đón khách, chất lượng không đều. Điều quan trọng nhất khi chọn chỗ vào mùa đông không phải view mà là độ ấm: phòng có kín gió không, chăn đủ dày không, có máy sưởi điện hoặc chăn điện không, nước nóng có ổn định vào sáng sớm không. Hỏi những câu này trước khi đặt.
Món ăn trên núi đi theo khí hậu lạnh: gà, lợn nuôi thả, rau cải mèo và các loại rau ôn đới, đồ nướng bên bếp than ngoài trời. Rượu ngô, rượu men lá là đồ uống quen. Một lời nhắc thực tế: uống rượu không làm ấm người như cảm giác ban đầu, mà làm giãn mạch ngoại vi, khiến cơ thể mất nhiệt nhanh hơn. Đêm lạnh sâu, đừng dựa vào rượu để chống rét.
Hành lý cho một đêm mùa đông nên có: áo giữ nhiệt, áo lông hoặc áo bông, áo khoác chắn gió, mũ len che tai, găng tay, tất dày, đèn pin. Nếu định ra điểm ngắm lúc bốn năm giờ sáng, mang thêm bình nước ấm và đồ ăn nhẹ. Điện thoại và pin dự phòng hao rất nhanh khi lạnh, nên giữ trong túi áo sát người.
Những thung lũng nhìn thấy từ Mẫu Sơn và cách nối chuyến
Đứng trên Mẫu Sơn, bạn nhìn xuống những vùng đất thấp của Lạng Sơn. Có vài cách tận dụng điều đó khi lên lịch.
- Kết hợp thành phố Lạng Sơn. Ngủ một đêm trên núi để săn mây, đêm còn lại ở thành phố để ăn đặc sản và đi chợ. Đây là cách xếp phổ biến và dễ nhất.
- Nối với Bắc Sơn. Mẫu Sơn ở phía đông, Bắc Sơn ở phía tây của tỉnh; ba ngày là đủ cho một vòng có cả núi cao lẫn lòng thung lúa.
- Đi xuống vùng Lộc Bình. Các thung lũng thấp quanh chân núi phía Lộc Bình có ruộng, đồi, chợ phiên của người Tày, người Nùng; hợp với người thích nhìn đời sống hơn nhìn cảnh.
- Không cố nhồi Cao Bằng trong cùng chuyến ngắn. Từ Lạng Sơn sang Cao Bằng là chặng xe dài; nếu chỉ có hai ba ngày, nên chọn một tỉnh.
Dù đi kiểu nào, hãy dành ít nhất một buổi sáng sớm trên núi. Mẫu Sơn ban ngày giữa trưa chỉ là một khu nghỉ mát lạnh; Mẫu Sơn lúc bình minh mới là lý do để lên.
Câu hỏi thường gặp
Mẫu Sơn có tuyết không?
Thỉnh thoảng có. Tuyết cần đồng thời không khí rất lạnh và đủ ẩm, nên chỉ xảy ra ở vài đợt rét đặc biệt, không phải năm nào cũng có. Phổ biến hơn là băng giá và sương muối bám trên cây cỏ vào những đêm dưới không độ.
Ở lại qua đêm trên Mẫu Sơn có cần thiết không?
Nên ở lại nếu bạn muốn săn mây hoặc ngắm bình minh, vì những cảnh đó xảy ra rất sớm, khó kịp nếu ngủ ở thành phố rồi mới lên. Nếu chỉ muốn ngắm cảnh và ăn uống, đi về trong ngày vẫn được.
Trẻ nhỏ và người lớn tuổi lên Mẫu Sơn mùa đông có ổn không?
Được nếu chuẩn bị ấm kỹ và đi ô tô. Nhiệt độ đêm có thể rất thấp, cần chỗ ở có chăn dày, sưởi an toàn. Người có bệnh tim mạch, hô hấp nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi lên nơi lạnh sâu.
Đi Mẫu Sơn mùa hè có gì?
Mùa hè trên núi mát hơn hẳn dưới xuôi, rừng xanh, có mùa đào và rau quả ôn đới. Đổi lại hay có mưa, sương mù, tầm nhìn kém. Hợp với người muốn tránh nóng hơn là người muốn ngắm cảnh xa.
Sưởi ấm trong phòng kín trên núi cần lưu ý gì?
Tuyệt đối không đốt than, củi trong phòng ngủ đóng kín vì nguy cơ ngộ độc khí CO, đã có nhiều vụ tai nạn ở vùng núi lạnh. Dùng chăn, túi sưởi, máy sưởi điện an toàn và mở hé cửa thông gió.
Có được bay flycam trên Mẫu Sơn không?
Mẫu Sơn ở gần khu vực biên giới, việc bay tàu bay không người lái chịu quy định quản lý hiện hành và có thể bị hạn chế. Hỏi chính quyền địa phương hoặc đơn vị chức năng trước, không bay khi chưa rõ.