Lâm Bình và Na Hang là hai vùng giáp nhau ở phía bắc tỉnh Tuyên Quang, nằm quanh một hồ nước lớn kẹp giữa núi đá vôi dựng đứng. Hồ hình thành khi đập thuỷ điện trên sông Gâm ngăn dòng, nước dâng lên lấp các thung lũng sông cũ, để lại một mặt nước dài uốn theo vách núi, nơi người đi thuyền có thể len vào những nhánh hẹp mà trước đây chỉ có rừng.
Ngoài hồ, Lâm Bình có thung lũng Thượng Lâm với các bản Tày làm du lịch cộng đồng, ruộng lúa và nhà sàn; còn Na Hang có núi Pác Tạ và các thác suối trong khu bảo tồn. Mùa dễ chịu nhất thường là khoảng tháng 3 đến tháng 5 và tháng 9 đến tháng 11; mùa hè nhiều nước nhưng mưa lớn.
Lâm Bình – Na Hang ít khách hơn Ba Bể, hợp với người muốn đi chậm. Sau khi sáp nhập năm 2025, Tuyên Quang gồm cả vùng Hà Giang cũ; phần Hà Giang có chuyên trang riêng nên bài này chỉ nói tới vùng hồ.
Hồ thuỷ điện tạo ra thung lũng ngập như thế nào
Trước khi có hồ, sông Gâm chảy trong một thung lũng hẹp, hai bên là núi đá vôi cao, ven sông có những bãi bồi và ruộng của người Tày. Khi đập thuỷ điện được xây ở hạ lưu và tích nước, mực nước dâng lên nhiều chục mét, lấp đầy lòng thung lũng sông và các nhánh suối đổ vào, tạo nên hồ dài với nhiều nhánh như ngón tay.
Đó là lý do cảnh hồ ở đây khác hồ Ba Bể. Ba Bể là hồ tự nhiên có từ lâu, bờ hồ ổn định, có bản làng lâu đời ven hồ. Hồ Na Hang là hồ nhân tạo, bờ là vách núi đá vốn là sườn thung lũng, nhiều đoạn nước sâu ngay sát vách, rừng mọc tới mép nước. Mực nước thay đổi theo mùa và theo vận hành của thuỷ điện, nên có lúc lộ ra dải đất trơ dưới chân núi.
Việc tạo hồ cũng làm thay đổi đời sống: nhiều bản ven sông cũ phải chuyển lên cao hơn, ruộng ven sông mất, người dân chuyển sang nuôi cá, làm nương, làm du lịch. Khi nghe người địa phương kể về "bản cũ dưới lòng hồ", bạn hiểu thêm một lớp lịch sử của cảnh đẹp đang nhìn.
Một lưu ý thực tế: vì mực nước hồ biến động theo vận hành thuỷ điện, việc đi thuyền, vị trí bến có thể thay đổi. Hỏi người địa phương hoặc nhà đón khách về tình hình hiện tại trước khi đi.
Những nơi đáng đến quanh hồ và trong thung
Danh sách dưới đây gồm những điểm khách thường đến. Một số điểm chỉ đi được bằng thuyền, một số đi bằng đường bộ.
- Thung lũng Thượng Lâm và bản Nà Va. Thung lũng ruộng lúa ở Lâm Bình với các bản Tày nhà sàn, trong đó bản Nà Va làm du lịch cộng đồng. Đây là nơi phần lớn khách chọn ở.
- Núi Pác Tạ. Khối núi đá dựng đứng bên hồ phía Na Hang, thường được nhìn từ thuyền. Người địa phương có truyền thuyết riêng về ngọn núi này.
- Thác Khuổi Nhi. Thác nhiều tầng trong rừng gần hồ, nước mát, có những bậc đá. Đi theo lối được chỉ dẫn, không trèo lên vách đá trơn.
- Các nhánh hồ hẹp. Đi thuyền vào các nhánh nhỏ, vách núi sát hai bên, có đoạn rất yên. Đây là trải nghiệm chính của vùng hồ.
- Chợ phiên. Các chợ ở trung tâm vùng là nơi người Tày, người Dao, người Pà Thẻn xuống mua bán. Hỏi ngày chợ trong tuần.
- Các hang động ven hồ. Một số hang đá vôi ven hồ có thể ghé bằng thuyền. Đi cùng người dẫn, mang đèn, không chạm vào nhũ đá.
Đi đủ những điểm này cần ít nhất hai ngày. Không nên cố đi hết trong một ngày vì phần lớn thời gian sẽ ở trên thuyền và trên xe.
Mùa nào ở Lâm Bình – Na Hang
Bảng là xu hướng; thời tiết và mực nước hồ thay đổi theo năm.
| Khoảng thời gian | Cảnh | Lưu ý |
|---|---|---|
| Khoảng tháng 12 đến tháng 2 | Sương dày trên hồ, núi mờ, lạnh | Lạnh ẩm; đi thuyền cần áo ấm, áo gió |
| Khoảng tháng 3 đến tháng 5 | Rừng ra lá non, ruộng cấy, hồ yên | Thời tiết dễ chịu; có thể có mưa phùn |
| Khoảng tháng 6 đến tháng 8 | Nước nhiều, thác mạnh, rừng xanh đậm | Mưa lớn, nguy cơ sạt đường, thác dữ |
| Khoảng tháng 9 đến tháng 11 | Lúa chín ở Thượng Lâm, trời trong | Mùa đẹp, cuối tuần có thể đông hơn |
Nếu bạn muốn thấy cả lúa chín ở Thượng Lâm lẫn hồ đẹp, khoảng tháng 9, tháng 10 là lựa chọn tốt. Nếu muốn yên tĩnh và rừng non, mùa xuân là thời điểm đáng chọn. Mùa hè đi được nhưng cần theo dõi mưa và sẵn sàng đổi lịch khi có cảnh báo.
Mùa đông trên hồ có vẻ đẹp riêng: sương nằm trên mặt nước tới gần trưa, vách núi chỉ hiện ra từng lớp mờ. Nhưng đi thuyền trong sương dày cần người lái thạo hồ, và gió trên mặt nước làm cảm giác lạnh tăng lên nhiều so với trên bờ.
Ở bản Tày ở Thượng Lâm
Thượng Lâm là thung lũng lúa nước ở Lâm Bình, có các bản người Tày dựng nhà sàn dọc chân núi. Một số gia đình mở nhà đón khách theo mô hình du lịch cộng đồng: ở chung trên sàn, ăn cơm cùng gia đình, tham gia những việc như đi chợ, làm bánh, xem dệt vải nếu có.
Nhà sàn ở đây làm bằng gỗ, mái lợp ngói hoặc lá cọ, sàn cao để thoáng. Buổi tối, bếp lửa trong nhà là nơi mọi người ngồi quanh nói chuyện. Ăn ở đây thường có cá hồ, cá suối, thịt lợn đen, gà thả, rau rừng, măng, xôi màu. Nhiều món được nấu với các loại lá rừng làm gia vị.
Văn hoá Tày ở Lâm Bình có hát then, đàn tính, lễ hội Lồng tông vào đầu năm. Nếu đi đúng dịp lễ, hãy hỏi trước có được tham dự không, và giữ thái độ của người khách được mời.
Một số thứ nên hỏi khi chọn nhà: có phòng riêng không, nhà vệ sinh ở trong hay ngoài, có thuyền hay người dẫn để đi hồ không. Mùa đông hỏi thêm về nước nóng và chăn ấm.
Buổi sáng ở Thượng Lâm nên dậy sớm đi bộ ra ruộng: lòng thung hẹp nên nắng tới muộn, sương nằm lâu trên mặt lúa, người trong bản đã ra đồng từ khi trời còn mờ. Đi chậm, chào hỏi, đứng ở bờ ruộng mà nhìn là đủ thấy nhịp sống của một bản Tày giữa núi.
Người Pà Thẻn và các cộng đồng khác
Người Pà Thẻn là một trong những dân tộc ít người. Ở vùng Lâm Bình có cộng đồng người Pà Thẻn với trang phục rực màu đỏ, nghề dệt thổ cẩm và những lễ hội riêng, trong đó có lễ hội nhảy lửa khá được biết tới. Đây là di sản văn hoá của cộng đồng, nếu có dịp tìm hiểu, hãy tiếp cận với sự tôn trọng và hỏi trước khi chụp ảnh.
Người Dao, người Tày cùng sống trong vùng. Mỗi cộng đồng có trang phục, cách làm nhà và lễ tết riêng. Đi qua bản, quan sát và hỏi chuyện là cách tốt nhất để hiểu; tránh tự kết luận hay gắn mác.
Thổ cẩm và nghề thủ công. Một số gia đình dệt thổ cẩm, đan lát. Nếu mua, hãy mua trực tiếp, hỏi về cách làm và thời gian làm để hiểu giá trị của sản phẩm thay vì mặc cả quá gắt.
Chụp ảnh có xin phép. Người già, trẻ em, phụ nữ mặc trang phục truyền thống thường là đối tượng khách hay chụp. Hỏi trước, chấp nhận lời từ chối, và không trả tiền để được chụp vì điều đó dễ tạo thói quen không tốt.
Đường tới và nhịp hai ngày rưỡi (ví dụ giả định)
Từ Hà Nội, đường thường đi qua trung tâm tỉnh Tuyên Quang rồi ngược lên phía bắc theo các tuyến ven sông, qua những đoạn đèo thấp và đường quanh co trước khi tới vùng hồ. Đoạn cuối hẹp, có xe tải và xe chở gỗ; đi ban ngày, nghỉ giữa chặng, không chạy vội để kịp hoàng hôn.
Ví dụ giả định cho một nhóm bạn: ngày đầu đi cả ngày, tới Thượng Lâm vào chiều muộn, ăn tối và ngủ ở nhà sàn. Ngày thứ hai dành cho hồ: xuất phát sớm, đi thuyền qua các nhánh hẹp, ghé thác Khuổi Nhi, nhìn núi Pác Tạ từ mặt nước, ăn trưa ở một điểm dừng ven hồ, chiều về bản đi bộ quanh ruộng. Ngày thứ ba ghé chợ nếu trùng phiên, rồi lên đường về.
Nhịp này không nhồi thêm điểm nào vào ngày đi đường, vì quãng đường dài đã đủ mệt. Nếu thời tiết xấu vào ngày thứ hai, có thể đổi sang ngày thứ ba và về muộn hơn, hoặc bỏ phần thác để đi ngắn trên hồ. Hỏi người lái thuyền là cách nhanh nhất để biết hôm đó nên đi xa hay gần.
Đi thuyền trên hồ: chuẩn bị và an toàn
Thuyền là phương tiện chính để khám phá vùng hồ. Quy trình dưới đây giúp chuyến đi an toàn và trọn vẹn hơn.
- Hỏi trước nhà đón khách hoặc người địa phương về bến thuyền đang hoạt động và tình trạng mực nước hồ.
- Thoả thuận rõ lộ trình và thời gian với người lái thuyền trước khi đi: đi những điểm nào, dừng bao lâu, về lúc mấy giờ.
- Mặc áo phao suốt chuyến, kể cả người biết bơi. Hồ sâu ngay sát vách núi, nước lạnh hơn bạn tưởng.
- Mang mũ, kem chống nắng, áo gió, nước uống và đồ ăn nhẹ. Trên hồ ít chỗ mua bán.
- Không đi thuyền khi có mưa giông, gió mạnh, hoặc khi người lái khuyên không nên đi.
- Giữ rác trên thuyền, mang về bờ. Không vứt bất cứ thứ gì xuống hồ.
Đi thuyền buổi sáng sớm cho mặt hồ phẳng, có sương, ít nắng. Buổi chiều muộn ánh sáng ấm, vách núi đổ bóng xuống mặt nước. Giữa trưa nắng gắt, mặt hồ chói, nên tránh đi lâu.
Câu hỏi thường gặp
Lâm Bình và Na Hang khác nhau thế nào?
Hai vùng giáp nhau, từng là một huyện trước khi tách. Na Hang có phần hồ gần đập và khu bảo tồn, núi Pác Tạ; Lâm Bình có thung lũng Thượng Lâm với bản Tày và phần hồ phía thượng nguồn. Hầu hết khách đi cả hai trong một chuyến.
Đi Lâm Bình – Na Hang từ Hà Nội mất bao lâu?
Thường khoảng năm đến bảy tiếng xe, tuỳ tuyến và thời gian nghỉ. Có xe khách tới trung tâm vùng, sau đó nhờ chủ nhà đón vào bản hoặc thuê xe địa phương.
Khu bảo tồn Na Hang có gì đặc biệt?
Khu bảo tồn có rừng núi đá vôi và là nơi từng ghi nhận loài voọc mũi hếch, một loài linh trưởng đặc hữu, rất hiếm của Việt Nam. Khách thông thường khó gặp; điều quan trọng là không làm ồn, không xả rác, không mua sản phẩm động vật hoang dã.
Có nên đi Lâm Bình – Na Hang cùng trẻ nhỏ không?
Được, nếu sắp xếp lịch chậm và chọn nhà có phòng riêng. Đi thuyền thì trẻ phải mặc áo phao vừa cỡ suốt chuyến. Hạn chế đi bộ đường dài và leo thác khi trời mưa.
Có thể nối Lâm Bình với vùng Hà Giang cũ không?
Có thể, vì cả hai nay cùng thuộc tỉnh Tuyên Quang và có đường nối. Tuy nhiên vùng Hà Giang cũ rất rộng, cần nhiều ngày riêng; nếu chỉ có ba đến bốn ngày, nên tập trung vào vùng hồ.
Mực nước hồ thay đổi có ảnh hưởng tới chuyến đi không?
Có. Khi nước thấp, một số nhánh hồ hay bến thuyền có thể không vào được, lộ ra dải đất trơ dưới chân núi. Hỏi nhà đón khách về tình hình hiện tại để điều chỉnh lộ trình phù hợp.