Phia Oắc – Phia Đén là một khối núi cao ở phía tây tỉnh Cao Bằng, thuộc vùng Nguyên Bình cũ, với đỉnh Phia Oắc cao gần hai nghìn mét, là một trong những điểm cao nhất của vùng Đông Bắc. Khu vực này được lập thành vườn quốc gia để bảo vệ rừng ẩm trên núi cao, nơi quanh năm có mây, sương và nhiệt độ thấp hơn hẳn vùng thấp xung quanh.
Người ta tìm tới Phia Oắc vì rừng phủ rêu, vì những con đường đèo xuyên mây, và vì những đợt băng giá vào giữa mùa đông. Đây không phải lòng thung lúa nước như Bắc Sơn hay Phong Nặm, mà là nơi bạn đứng trên cao nhìn xuống những thung lũng hẹp, nơi các bản người Dao, người Mông, người Tày bám theo sườn núi.
Mùa dễ đi nhất thường là khoảng tháng 9 đến tháng 11. Mùa băng giá cuối tháng 12 đến tháng 2 đẹp nhưng đòi hỏi chuẩn bị nhiều hơn hẳn.
Phia Oắc là núi gì, và vì sao khí hậu ở đây khác biệt
Khác với phần lớn các thung lũng Đông Bắc nằm trên đá vôi, khối núi Phia Oắc phần lõi là một khối đá granit, loại đá magma kết tinh dưới sâu rồi lộ lên mặt đất, cứng và khó bào mòn hơn đá vôi xung quanh. Chính vì thế mà nó còn đứng cao trong khi các vùng xung quanh đã bị hạ thấp. Quanh vùng có các mỏ khoáng sản, trong đó có thiếc, đã được khai thác từ thời thuộc Pháp.
Độ cao tạo nên khí hậu riêng. Càng lên cao, nhiệt độ càng giảm; cộng với vị trí đón gió mùa đông bắc, đỉnh núi lạnh quanh năm, nhiều ngày ngập trong mây. Không khí ẩm từ thung lũng bốc lên, gặp lạnh ở trên cao, ngưng thành sương mù bao phủ rừng. Đây là kiểu rừng mà các nhà sinh thái gọi là rừng mây hay rừng mù, với cây thấp, thân phủ rêu, nhiều phong lan và dương xỉ bám trên cành.
Thời Pháp, người ta từng dựng một khu nghỉ mát trên núi, tận dụng khí hậu mát mẻ. Ngày nay chỉ còn phế tích những ngôi nhà đá giữa rừng. Đi qua có thể ghé xem, nhưng đừng trèo lên tường đổ, vì đá rời và rêu trơn.
Vùng thấp xung quanh khối núi là những thung lũng hẹp, nơi sinh sống của người Dao, người Mông, người Tày. Từ trên đèo nhìn xuống, ruộng bậc thang nhỏ và mái nhà chen giữa các nếp gấp núi là cảnh đặc trưng của vùng này.
Mùa ở Phia Oắc: chọn theo điều bạn muốn
Khí hậu núi cao thay đổi nhanh, nên coi bảng này như xu hướng, luôn xem dự báo ngắn hạn trước khi đi.
| Khoảng thời gian | Cảnh và khí hậu | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Khoảng cuối tháng 12 đến tháng 2 | Lạnh sâu, có đợt băng giá trên cây và mặt đường | Người đã quen đi núi lạnh, có ô tô và người lái quen đường |
| Khoảng tháng 3 đến tháng 5 | Ấm dần, rừng ra lá, sương còn nhiều | Người thích rừng ẩm, chụp ảnh trong mây |
| Khoảng tháng 6 đến tháng 8 | Mưa nhiều, đường dễ sạt, đỉa nhiều | Ít phù hợp, trừ khi có lý do cụ thể |
| Khoảng tháng 9 đến tháng 11 | Trời trong hơn, mát, đường khô | Phần lớn khách, kể cả người đi xe máy cẩn thận |
Mùa băng giá là thời điểm có nhiều người nhắc tới nhất, nhưng cũng là thời điểm nguy hiểm nhất. Băng giá không xuất hiện theo lịch, có năm vài ngày, có năm hầu như không có. Nếu bạn đi chủ yếu vì băng, hãy theo dõi thông tin dự báo rét đậm và chấp nhận khả năng chuyến đi không thấy gì.
Đường lên Phia Oắc: đi thế nào cho an toàn
Đường lên khối núi là phần khó nhất của chuyến đi. Các bước dưới đây giúp giảm rủi ro, nhất là với người đi xe máy.
- Từ thành phố Cao Bằng, đi theo hướng vùng Nguyên Bình, qua các đoạn đèo. Con đường lên núi có nhiều khúc cua gấp, độ dốc lớn, mặt đường có đoạn xấu.
- Đi ban ngày, xuất phát sớm để có thời gian dừng nghỉ, tránh phải đi trong sương mù dày lúc chiều tối.
- Kiểm tra xe kỹ: phanh, lốp, đèn, còi. Xuống dốc dài dùng số thấp, phanh từng nhịp, không ôm phanh liên tục.
- Bật đèn khi đi trong sương mù, giảm tốc tối đa ở khúc cua khuất, bấm còi trước khi vào cua.
- Khi có cảnh báo băng giá, không đi xe máy. Lớp băng trên mặt đường gần như không nhìn thấy và là nguyên nhân của nhiều vụ ngã xe trên núi cao.
- Hỏi người địa phương hoặc kiểm lâm về tình trạng đường trước khi lên, đặc biệt sau mưa lớn, khi đường có thể bị sạt.
- Mang theo áo mưa, áo ấm, đồ ăn và nước. Trên núi gần như không có nơi mua bán.
Với nhiều người, một lựa chọn hợp lý là thuê ô tô kèm lái là người quen đường vùng này. Chi phí cao hơn nhưng an toàn hơn hẳn, nhất là vào mùa đông.
Rừng mây: ngắm gì khi đi bộ trong khu bảo tồn
Rừng trên Phia Oắc là kiểu rừng ẩm núi cao, rất khác rừng nhiệt đới vùng thấp. Cây thường thấp hơn, thân cong, phủ một lớp rêu dày; trên cành treo đủ loại phong lan, dương xỉ, địa y. Mặt đất ẩm quanh năm, nhiều thảm rêu và lá mục. Khi có mây đi qua, mọi thứ ướt sũng, tiếng nước nhỏ giọt từ lá cây là âm thanh chủ đạo.
Đi bộ trong rừng mây là trải nghiệm hoàn toàn khác với đi bộ trên ruộng hay ven suối. Bạn đi chậm, nhìn gần: một cụm rêu, một nhành lan nhỏ, một con côn trùng lạ. Ống kính macro hay chỉ điện thoại để chế độ chụp gần cũng đủ để ghi lại những thứ này.
Vì là vườn quốc gia, các lối đi bộ vào sâu trong rừng có quy định; nên đi cùng người dẫn được phép hoặc hỏi kiểm lâm trước. Không tự ý vào sâu khi không biết đường, vì sương mù làm mất phương hướng rất nhanh.
Những điều tuyệt đối không làm: không hái lan, không đào cây, không bẻ cành phủ rêu mang về. Hệ sinh thái này phát triển cực chậm, một nhành lan bị hái có thể mất nhiều năm mới mọc lại. Mua bán lan rừng không rõ nguồn gốc cũng là một cách gián tiếp làm hại rừng.
Các bản người Dao, người Mông dưới chân núi
Người Dao Tiền và nghề giấy bản. Ở vùng Nguyên Bình, một số bản người Dao Tiền còn giữ nghề làm giấy bản thủ công từ vỏ cây, dùng để chép sách và trong nghi lễ. Nếu có dịp ghé, hãy hỏi chủ nhà có thể xem cách làm không, và nếu mua sản phẩm thì mua trực tiếp từ người làm.
Nhà ở theo sườn núi. Nhà người Dao, người Mông thường dựng bám theo sườn dốc, mái thấp để giữ ấm, bếp đặt giữa nhà. Ruộng bậc thang nhỏ và nương ngô xen kẽ quanh nhà.
Trang phục và nghi lễ. Người Dao Tiền có trang phục riêng, phụ nữ thường mặc váy, áo chàm có hoa văn. Các nghi lễ của họ có ý nghĩa sâu sắc với cộng đồng; nếu được mời dự, hãy giữ khoảng cách và hỏi trước khi chụp.
Chợ phiên. Các chợ ở vùng thấp là nơi người các bản xuống trao đổi hàng hoá. Hỏi chủ nhà ngày họp chợ để có dịp ghé.
Ứng xử khi đi qua bản. Đi chậm, không bóp còi liên tục, không đỗ xe chắn lối đi. Không cho trẻ em kẹo bánh tràn lan vì có thể tạo thói quen xin khách; nếu muốn giúp, hãy mua sản phẩm của người lớn hoặc góp qua trường học.
Hai ngày qua Phia Oắc (ví dụ giả định)
Ví dụ giả định cho người đã tới thành phố Cao Bằng. Ngày thứ nhất rời thành phố sau bữa sáng, đi về hướng tây theo đường lên vùng Nguyên Bình, dừng ở các khúc cua có tầm nhìn xuống thung lũng để nghỉ chân. Lên tới khu vực Phia Đén vào khoảng trưa, ăn trưa ở khu dân cư dưới chân núi, rồi buổi chiều đi tiếp lên các đoạn đường xuyên rừng mây khi sương bắt đầu kéo về.
Nghỉ đêm ở nhà dân trong vùng, chọn nơi có chăn dày và chủ nhà quen đường. Buổi tối là lúc hỏi chuyện: hôm nay đường trên đỉnh thế nào, mai có mưa không, lối nào trong rừng được đi.
Ngày thứ hai, nếu thời tiết khô, đi bộ một đoạn ngắn có người dẫn trong rừng phủ rêu vào buổi sáng, rồi quay xuống ghé một bản người Dao Tiền trên đường về. Về tới thành phố Cao Bằng trước khi trời tối. Nếu buổi sáng mưa lớn hay sương mù quá dày, bỏ phần đi bộ, đi xuống sớm. Kế hoạch tốt ở núi cao là kế hoạch có sẵn phương án bỏ bớt.
Những rủi ro đặc thù ở núi cao Phia Oắc
Ngoài những rủi ro chung của vùng núi, Phia Oắc có vài điểm cần chú ý riêng.
- Hạ thân nhiệt. Lạnh cộng ẩm cộng gió là công thức hạ thân nhiệt, kể cả khi nhiệt độ chưa xuống dưới không. Dấu hiệu: run nhiều, nói líu, lúng túng. Đưa người vào chỗ kín gió, thay đồ khô, ủ ấm.
- Sương mù làm mất phương hướng. Trong rừng hoặc trên đỉnh khi mây kéo đến, tầm nhìn có thể chỉ vài mét. Đi theo lối mòn rõ, đi cùng người dẫn, không tách nhóm.
- Đường sạt và đá lăn mùa mưa. Sườn núi dốc, mưa lớn dễ gây sạt. Không dừng xe dưới vách đá cao hoặc chỗ có dấu hiệu sạt cũ.
- Sóng điện thoại yếu. Trên núi và trong rừng sóng chập chờn. Báo lịch trình cho người thân, mang pin dự phòng giữ trong túi áo ấm.
- Sưởi ấm an toàn. Không đốt than, củi trong phòng kín vì nguy cơ ngộ độc khí CO. Chỉ dùng máy sưởi điện hoặc ngồi bên bếp lửa nơi thông thoáng.
Phia Oắc là nơi đáng đi, nhưng không phải nơi để liều. Mỗi năm đều có những tình huống đáng tiếc vì chủ quan với thời tiết và đường đèo; một chút chuẩn bị là đủ để tránh phần lớn trong số đó.
Câu hỏi thường gặp
Phia Oắc có tuyết không?
Thỉnh thoảng, vào những đợt rét đặc biệt, có thông tin xuất hiện tuyết hoặc mưa tuyết trên các điểm cao. Hiện tượng thường gặp hơn là băng giá bám trên cây cỏ. Cả hai đều không theo lịch cố định, phụ thuộc từng đợt không khí lạnh.
Đi Phia Oắc có cần giấy phép không?
Đi trên đường giao thông thì không cần. Vào sâu trong vườn quốc gia để đi bộ, cắm trại thì nên hỏi ban quản lý hoặc kiểm lâm, vì có những khu được bảo vệ nghiêm ngặt. Quy định có thể thay đổi, nên hỏi tại chỗ.
Có thể kết hợp Phia Oắc với nơi nào khác ở Cao Bằng?
Có thể nối với vùng Trùng Khánh, Bản Giốc, Phong Nặm ở phía đông bắc tỉnh. Thường cần ba đến bốn ngày để đi trọn cả hai vùng mà không quá vội.
Mùa hè có nên lên Phia Oắc không?
Mùa hè trên núi mát, nhưng mưa nhiều, đường dễ sạt, đỉa nhiều trong rừng. Nếu muốn tránh nóng thì có thể đi, nhưng cần theo dõi thời tiết sát sao và sẵn sàng đổi kế hoạch.
Đi Phia Oắc cần mang theo những gì?
Áo ấm nhiều lớp, áo mưa, giày chống trơn, găng tay, mũ len. Mang thêm đồ ăn, nước, pin dự phòng và đèn pin. Nếu đi xe máy, cần thêm găng tay chống nước và đồ bảo hộ. Nên có bộ sơ cứu nhỏ.
Phế tích nhà Pháp trên núi có vào được không?
Có thể ghé xem từ bên ngoài. Những ngôi nhà này đã đổ nát, tường đá rời, rêu trơn, không nên trèo lên hoặc vào sâu bên trong. Đây là di tích của một thời kỳ, cứ để chúng nguyên như vậy.