Trekking thung lũng mùa mưa có rủi ro thật nhưng kiểm soát được nếu bạn chọn đúng cung và đúng ngày. Rủi ro lớn nhất không phải là bị ướt, mà là trượt ngã trên dốc đất, suối lên nhanh và sạt taluy ở các đoạn đường đào sườn núi. Ngày có cảnh báo lũ quét, sạt lở hoặc mưa lớn kéo dài thì không nên đi cung có dốc đất, suối hay rừng.
Bù lại, mùa mưa là lúc thung lũng xanh nhất: ruộng bậc thang đầy nước, mây trôi thấp qua các bản, ít khách hơn. Nhiều người chọn đi mùa này một cách có chủ đích. Điều họ làm khác là đi cung ngắn hơn, xuất phát sớm hơn, và biết cách bước trên đất ướt.
Bài này nói rõ rủi ro nằm ở đâu, kỹ thuật bước xuống dốc trơn và đi bờ ruộng, chọn giày và đồ mưa, và dấu hiệu nên rút ngắn cung ngay trên đường.
Rủi ro mùa mưa nằm ở đâu
Nhìn rõ từng loại rủi ro giúp bạn chuẩn bị đúng chỗ thay vì lo chung chung. Bảng dưới xếp theo mức thường gặp ở các cung thung lũng.
| Rủi ro | Thường gặp ở đâu | Cách giảm |
|---|---|---|
| Trượt ngã | Dốc đất xuống, bờ ruộng hẹp, đá phủ rêu, bậc đá ướt | Bước ngắn, dùng gậy, giày đế gai, đi chậm hơn mùa khô |
| Suối lên nhanh | Đoạn qua suối không có cầu, khe nước từ rừng xuống | Qua suối buổi sáng, có giờ quay đầu, không qua khi nước đục |
| Sạt taluy, đất đá lăn | Đường đào sườn núi, đường bê tông mới mở | Không dừng nghỉ dưới vách đất, đi nhanh qua đoạn có vết nứt |
| Lạnh do ướt lâu | Sống đồi có gió, ngày mưa dầm | Áo khô trong túi chống nước, áo mưa chắn gió, ăn uống đủ |
| Đỉa, vắt | Ruộng nước, cỏ ven suối, lối mòn rừng ẩm | Tất cao, kiểm tra chân sau mỗi chặng |
| Mất tầm nhìn | Mây sà thấp trên sườn đồi trống | Đi theo lối rõ, có người dẫn, không tách đoàn |
Phần lớn chấn thương khi trekking mùa mưa là bong gân cổ chân, đau gối và trầy xước do ngã — không nghiêm trọng nếu ở gần bản, nhưng thành chuyện lớn khi xảy ra giữa cung vắng. Vì thế, mùa mưa nên ưu tiên cung có đường lui gần.
Cách bước xuống dốc đất trơn
Đoạn xuống dốc ướt là nơi người mới ngã nhiều nhất, vì cơ thể theo phản xạ ngả người ra sau. Các bước dưới đây ngược với phản xạ đó nhưng giữ bạn đứng vững hơn.
- Hạ thấp trọng tâm: hơi khuỵu gối, giữ thân trên thẳng hoặc hơi đổ về phía trước, đặt trọng lượng ngay trên bàn chân thay vì ngả ra sau.
- Bước thật ngắn, đặt cả bàn chân xuống phẳng thay vì chạm gót trước; gót chân trên bùn rất dễ trượt.
- Tìm chỗ bám tự nhiên: rễ cây nằm ngang, mép cỏ, chỗ đất có sỏi. Tránh đá phẳng nhẵn và lớp lá mục ướt.
- Dốc quá trơn thì đi zíc zắc chéo sườn, mỗi bước nghiêng chân để mép đế giày cắm vào đất.
- Dùng hai gậy cắm phía trước, xuống từng nhịp: gậy trước, chân sau.
- Đoạn đặc biệt trơn, đừng ngại ngồi xuống và nhích dần; mất một chút thể diện còn hơn trật cổ chân.
- Giữ khoảng cách với người phía trước vài bước để nếu họ trượt, không kéo bạn theo.
Lên dốc ướt dễ hơn xuống, nhưng tốn sức hơn mùa khô. Hãy chọn những bậc nhỏ người dân đã giẫm thành lối, và nghỉ ngắn thường xuyên để chân không run khi đến đoạn xuống phía sau.
Đi bờ ruộng bậc thang khi đầy nước
Mùa mưa cũng thường trùng với lúc ruộng bậc thang được đổ nước và cấy lúa. Bờ ruộng là lối đi chính của người dân và của khách, nhưng đây là bờ đất đắp, bề mặt hẹp, có chỗ chỉ vừa một bàn chân. Sau mưa, bờ mềm và dễ sụt mép, đặc biệt ở góc ruộng nơi nước chảy tràn từ thửa trên xuống thửa dưới.
Đi giữa bờ, không đi sát mép phía ruộng thấp. Khi bờ có vết nứt hay chỗ đã sụt một phần, bước qua nhẹ hoặc đi vòng. Đừng đứng nhiều người cùng một đoạn bờ ngắn để chụp ảnh; sức nặng dồn một chỗ có thể làm sụt bờ, và sửa một đoạn bờ là cả ngày công của chủ ruộng.
Tuyệt đối không bước xuống ruộng đang cấy để đi tắt hay chụp ảnh. Nếu lỡ trượt chân xuống ruộng, hãy bước lên ở chỗ bờ thấp, và nếu làm sụt bờ, báo cho người dẫn đường hoặc chủ nhà để xin lỗi, đền bù theo cách địa phương thấy hợp lý.
Mương nước chạy men theo sườn và các ống dẫn nước nhỏ thường nằm dọc lối đi. Đừng giẫm lên ống, đừng tháo hay chặn dòng nước của người ta để lội cho dễ.
Giày, áo mưa và đồ giữ khô
Đế giày quyết định nhiều hơn thương hiệu. Mùa mưa cần đế có gai sâu, khoảng cách giữa các gai đủ rộng để bùn không lấp kín. Đế gai nông như giày chạy bộ trên đường nhựa sẽ trượt trên bùn đỏ.
Giày chống nước không giữ khô mãi. Đi mưa cả ngày hay lội suối, nước sẽ vào qua cổ giày. Nhiều người đi thung lũng mùa mưa chấp nhận giày ướt, chọn loại thoát nước nhanh, và mang tất dự phòng. Người dân trong bản thường đi ủng cao su hoặc dép quai hậu tuỳ đoạn.
Áo mưa cánh dơi hay áo khoác mưa. Áo cánh dơi trùm được cả ba lô, rẻ và nhẹ nhưng vướng khi qua bụi rậm và bị gió thổi tung trên sống đồi. Áo khoác mưa gọn hơn khi đi trong rừng. Chọn theo cung.
Mọi thứ cần khô cho vào túi chống nước. Áo để thay buổi tối, giấy tờ, điện thoại dự phòng, sạc. Lớp vải chống thấm của ba lô không đủ khi mưa nhiều giờ.
Gậy trekking đáng mang hơn mọi mùa. Hai gậy giúp giữ thăng bằng trên dốc đất và bờ ruộng, giảm tải cho gối khi xuống. Nếu không mang, hỏi người dẫn chặt giúp một cây tre làm gậy.
Dấu hiệu nên rút ngắn cung ngay trên đường
Mùa mưa, kế hoạch buổi sáng có thể không còn hợp vào buổi trưa. Mỗi dấu hiệu dưới đây là lý do để cả đoàn dừng lại bàn và rẽ sang lối gần nhất ra đường xe hoặc về bản.
- Mưa nặng hạt kéo dài quá một giờ và không có dấu hiệu ngớt.
- Có người trong đoàn đã ngã hai lần trở lên, hoặc bắt đầu đi run chân khi xuống dốc.
- Thấy vết nứt mới trên đường, đất đá lăn nhỏ từ taluy xuống, hoặc nghe tiếng đất đá đổ phía trên.
- Nước suối đổi màu đục và nhích lên ở chỗ đoàn đã qua lúc sáng — đường về có thể bị chặn.
- Người trong đoàn bị ướt lạnh, run, không còn muốn nói chuyện.
- Đã quá nửa thời gian dự kiến mà còn chưa tới nửa đường.
Quyết định sớm luôn dễ hơn quyết định muộn: đi thêm một giờ trên đường trơn nghĩa là quay về cũng thêm một giờ trên đường trơn ấy, lúc chân đã mỏi và trời có thể tối.
Đoạn đường đào sườn núi: chỗ nguy hiểm ít ai để ý
Nhiều cung trekking thung lũng có những đoạn đi trên đường đất hoặc đường bê tông nhỏ được đào vào sườn núi để xe máy, xe công nông vào bản. Một bên là vách đất cắt thẳng — người ta gọi là taluy — bên kia là sườn dốc xuống ruộng hay suối. Mùa mưa, nước ngấm vào vách đất làm nó nặng và yếu đi; đất đá có thể sạt từng mảng nhỏ hoặc cả mảng lớn, đôi khi sau khi mưa đã tạnh.
Những dấu hiệu đáng để ý: vết nứt mới chạy dọc mặt đường hoặc trên đỉnh vách, nước đục rỉ ra từ chân vách, cây trên vách nghiêng bất thường, sỏi đá nhỏ lăn xuống liên tục. Khi thấy một trong số đó, đi qua nhanh từng người một, không dừng chụp ảnh, không ngồi nghỉ dưới chân vách. Nếu đoạn phía trước đã sạt chắn đường, đừng trèo qua đống đất mới đổ; nó chưa ổn định và có thể trượt tiếp.
Mép đường phía vực cũng cần cảnh giác. Sau mưa, phần nền đắp ở mép ngoài có thể bị nước khoét rỗng bên dưới mà mặt trên vẫn trông bình thường. Đi lùi vào phía trong một chút, nhất là khi nhường đường cho xe máy.
Ngồi xe máy vào bản trong mùa mưa cũng chịu đúng những rủi ro này. Nếu người lái trong bản nói đoạn đường hôm nay không nên đi, hãy nghe theo, dù phải đổi kế hoạch.
Chọn cung và lịch cho mùa mưa
Cung tốt cho mùa mưa có ba đặc điểm: đường lui gần, ít đoạn qua suối không cầu, và ít dốc đất dài. Đi dọc lòng thung lũng theo đường bê tông nhỏ giữa ruộng, qua các bản rồi về, thường vẫn rất đẹp và an toàn hơn nhiều so với cung vượt đèo đất.
Lịch trình nên có ít nhất một ngày trống. Nếu ngày đã định mưa to, bạn dời cung chính sang hôm sau thay vì phải đi trong mọi điều kiện vì vé xe đã đặt. Ngày mưa vẫn có việc để làm ở thung lũng: thăm chợ, xem người dân làm việc trong nhà, đi dạo ngắn quanh bản lúc mưa ngớt.
Một mẹo nhỏ khi chọn cung: hỏi xem cung có đi qua những bản có đường xe vào được quanh năm không. Mỗi bản như thế là một điểm rút lui. Cung mà quãng giữa hai điểm rút lui ngắn thì dù dài vẫn là cung an toàn cho mùa mưa; cung ngắn mà phải băng qua một quãng rừng không có lối ra lại là cung nên để dành cho mùa khô.
Cuối cùng, mùa mưa là mùa nên có người dẫn đường bản địa hơn bao giờ hết. Họ biết đoạn nào đã sạt tuần trước, suối nào qua được sáng nay, và họ không ngại bảo bạn quay lại.
Câu hỏi thường gặp
Mùa mưa ở thung lũng phía Bắc thường vào tháng nào?
Ở nhiều vùng núi phía Bắc, mưa tập trung vào khoảng giữa năm, nhưng tháng cụ thể khác nhau theo vùng và thay đổi từng năm. Miền Trung và Tây Nguyên có nhịp mưa khác. Hãy hỏi người địa phương nơi bạn định đến và theo dõi bản tin khí tượng trong những ngày trước chuyến đi.
Đi trekking mùa mưa có nên mang ô không?
Ô hữu ích khi đi dạo trên đường bê tông trong bản, nhưng không hợp với lối mòn hẹp, bờ ruộng hay đoạn dốc vì chiếm một tay và vướng khi gió. Khi trekking, áo mưa hoặc áo khoác chống nước giữ hai tay rảnh để bám và dùng gậy an toàn hơn.
Giày bị ướt sũng giữa đường thì làm thế nào?
Nếu còn đi xa, thay sang tất khô ở chỗ nghỉ để giảm phồng rộp, giày ướt vẫn đi tiếp được. Tối về, nhét giấy báo hoặc vải khô vào giày, để nơi thoáng, không hơ sát lửa vì keo và đế có thể hỏng. Mang hai đôi tất dự phòng cho mỗi ngày mưa là thói quen tốt.
Trẻ em và người lớn tuổi có nên đi trekking mùa mưa không?
Nên chọn cung rất ngắn dọc lòng thung lũng, đường bê tông hoặc đất bằng, có xe đón được ở nhiều điểm. Tránh dốc đất và qua suối. Trẻ nhỏ ngã trên bùn ít nguy hiểm nhưng dễ lạnh, còn người lớn tuổi ngã có thể chấn thương nặng hơn, nên cần đi chậm, có người kèm bên.
Đường bê tông trong thung lũng mùa mưa có trơn không?
Có, nhất là đoạn dốc, chỗ có rêu, đất bùn tràn lên mặt đường hay lá ướt. Đường bê tông nhỏ ở bản thường không có rãnh chống trượt. Xe máy cũng dễ trượt ở đó, nên người đi bộ cần chú ý nhường đường và đi sát mép an toàn, không đi giữa đường ở khúc cua.
Mùa mưa có còn cảnh đẹp để đáng đi không?
Có. Mùa mưa thường là lúc ruộng bậc thang đầy nước hoặc lúa đang xanh, mây thấp trôi qua các bản, ít khách hơn. Nhiều người chụp ảnh chọn đi mùa này. Điều cần là chấp nhận lịch trình linh hoạt, có ngày dự phòng và đi cung ngắn hơn mùa khô.