Qua suối khi trekking chỉ an toàn khi nước nông, chảy chậm, đáy nhìn thấy được và bờ bên kia dễ lên. Nếu nước đục, chảy xiết, ngập quá đầu gối, hoặc đang lên, đừng qua — hãy chờ, đi vòng hoặc quay lại. Phần lớn tai nạn ở suối không xảy ra vì nước sâu, mà vì dòng chảy đủ mạnh để quật ngã một người đang đứng trên đá trơn.
Ở các thung lũng Việt Nam, suối là một phần của hầu hết cung trekking: con suối nhỏ cắt ngang lối mòn giữa hai thửa ruộng, khe nước chảy từ rừng xuống, hay dòng lớn chạy dọc lòng thung lũng có cầu treo của bản. Cùng một chỗ lội, mùa khô chỉ ướt mắt cá, mùa mưa có thể không qua nổi.
Bài này giúp bạn đọc dòng nước, chọn chỗ qua, bước cho vững, qua theo nhóm, dùng cầu tạm đúng cách, và nhận ra những lúc bắt buộc phải dừng.
Đọc dòng nước trước khi đặt chân xuống
Tốc độ quan trọng hơn độ sâu. Nước ngang bắp chân mà chảy xiết có thể nguy hiểm hơn nước ngang đùi chảy lững lờ. Thả một cành lá xuống và nhìn nó trôi: nếu nó trôi nhanh hơn bạn đi bộ, dòng đã mạnh.
Nước đục là nước không đọc được. Khi không nhìn thấy đáy, bạn không biết chỗ nào có hố, đá tròn lăn hay cành cây mắc. Suối đục sau mưa còn là dấu hiệu nước đang về từ phía trên.
Mặt nước gợn sóng đứng báo có đá ngầm. Những chỗ mặt nước nhô lên thành gợn cố định là nơi có tảng đá ngay dưới mặt nước. Dòng chảy quanh đó mạnh và xoáy, không nên bước vào.
Âm thanh thay đổi là thông tin. Tiếng suối to dần trong lúc bạn đứng chờ, hoặc nghe tiếng ầm đều từ phía thượng nguồn, là lúc phải lùi lên bờ cao, không phải lúc thử qua.
Nhìn bờ bên kia trước. Một chỗ lội dễ mà bờ bên kia dựng đứng, đất trơn, không có chỗ bám thì vẫn là chỗ tồi. Bạn cần một bờ thoải để bước lên ngay khi qua.
Đánh dấu mực nước để biết nó đang lên hay xuống. Nếu phải dừng lại cân nhắc, đặt một hòn đá hay cắm một que nhỏ ngay mép nước. Mười lăm phút sau nhìn lại: nước vượt qua dấu là đang lên, lúc đó không bàn thêm nữa. Cách này rẻ và chính xác hơn mọi phỏng đoán bằng mắt, nhất là khi cả đoàn đang mệt và muốn qua cho nhanh.
Chọn chỗ qua: nên và không nên
Đừng mặc định qua suối đúng chỗ lối mòn chạm nước. Đi dọc bờ vài chục mét lên hoặc xuống thường tìm được chỗ tốt hơn hẳn.
- Nên chọn đoạn suối rộng, nông, nước chảy đều; dòng trải rộng thì yếu hơn dòng bị dồn hẹp.
- Nên chọn chỗ đáy là sỏi nhỏ, cát hoặc đá phẳng nhìn rõ, tránh đá tròn phủ rêu.
- Nên kiểm tra phía hạ lưu: nếu trượt chân, bên dưới phải là đoạn nước nông, bãi sỏi, không phải ghềnh hay thác.
- Không qua ngay phía trên ghềnh, thác, chỗ suối đổ dốc hay chỗ có cây đổ chắn ngang; dòng nước có thể kéo người vào đó.
- Không qua ở chỗ khúc cua mà bờ ngoài bị xói sâu; nước ở mép ngoài khúc cua thường sâu và mạnh nhất.
- Không nhảy từ đá này sang đá kia trên dòng chảy mạnh; một cú trượt trên đá ướt nguy hiểm hơn lội chậm.
Ở những suối nhỏ cắt ngang ruộng bậc thang, người dân thường đặt sẵn vài phiến đá hoặc thân tre làm lối qua. Hãy dùng lối đó thay vì lội qua ruộng, vì bước vào ruộng đang cấy làm hỏng lúa và bờ của người ta.
Cách bước qua suối một mình
Với những đoạn nước nông, chảy vừa phải mà bạn đã đánh giá là qua được, các bước dưới đây giúp giữ thăng bằng và giảm hậu quả nếu lỡ trượt.
- Tháo dây đai hông và nới dây ngực của ba lô, để nếu ngã bạn có thể thoát ba lô nhanh, không bị nó kéo xuống nước.
- Giữ giày dưới chân. Lội chân trần trên đá sắc và đá trơn dễ đứt chân, trượt ngã. Nếu muốn giữ giày khô, có thể thay dép quai hậu bám tốt.
- Dùng gậy, cây tre hoặc cành chắc làm điểm tựa thứ ba, cắm ở phía thượng nguồn của mình.
- Đứng hơi nghiêng về phía thượng nguồn, bước ngang hoặc chếch xuống, từng bước ngắn; chỉ nhấc một điểm tựa khi hai điểm còn lại đã vững.
- Dò chân trước khi dồn trọng lượng; nếu đá lung lay hay đáy sụt, lùi lại tìm chỗ khác.
- Nhìn vào bờ bên kia hoặc chỗ đặt chân kế tiếp, không nhìn chằm chằm vào dòng nước chảy vì dễ chóng mặt.
- Lên bờ, kiểm tra chân, thay tất khô nếu còn đi xa để tránh phồng rộp.
Cởi dây đai hông là chi tiết hay bị quên nhất, vì người ta quen cài để đeo cho nhẹ. Đó lại là thứ quyết định bạn có đứng dậy được hay không nếu bị dòng nước quật ngã.
Qua suối theo nhóm
Khi đoàn có người yếu, trẻ em hoặc người lớn tuổi, qua suối theo nhóm an toàn hơn để từng người tự qua. Cách đơn giản là xếp thành hàng song song với dòng chảy, người khoẻ nhất đứng đầu phía thượng nguồn để bẻ dòng, những người sau bám vai hoặc dây đeo ba lô của người phía trước, cả hàng cùng bước ngang qua. Người đứng sau được che bớt sức nước.
Một cách khác cho nhóm ba người là đứng thành vòng tam giác, tay khoác tay, xoay dần qua suối, luôn có hai người đứng vững trong khi một người bước. Dù chọn cách nào, cần một người nói rõ nhịp bước để cả nhóm cùng đi, không ai vội.
Trẻ nhỏ nên được người lớn bế hoặc cõng qua chỗ nước chảy, và người cõng nên có một người khác đi kèm phía hạ lưu. Đừng để trẻ tự lội dù nước trông nông; trẻ nhẹ hơn nhiều nên dễ bị dòng nước xô ngã. Người lớn tuổi đau khớp có thể cần hai người đỡ hai bên.
Trước khi cả đoàn qua, người dẫn đường hoặc người quen suối nhất nên qua trước một mình, không mang đồ, để thử độ sâu và dòng chảy rồi mới quyết định đoàn có qua không.
Cầu tạm, cầu treo và thân tre: qua sao cho đúng
Một người một lượt trên cầu tạm. Cầu tre, cầu gỗ nhỏ của bản làm cho người địa phương đi hằng ngày, không tính sức chịu của một đoàn đứng chụp ảnh cùng lúc. Qua từng người, đợi người trước sang hẳn.
Kiểm tra trước khi bước lên. Nhìn chỗ bắt cầu hai đầu, thử dồn sức bằng một chân. Sau mưa lũ, chân cầu có thể bị xói dù mặt cầu vẫn nguyên.
Cầu treo đung đưa là bình thường, nhưng đừng làm nó đung đưa thêm. Bước đều, không chạy, không nhún. Nhiều cầu treo của bản có quy định số người tối đa; nếu không có thì vẫn nên qua ít người một lượt.
Thân tre, thân gỗ bắc ngang suối là lựa chọn cuối. Tre ướt rất trơn. Nếu bắt buộc phải đi, ngồi xuống và nhích dần, hoặc nhờ người dẫn căng tay làm điểm tựa, thay vì cố đi đứng.
Không có cầu thì chưa chắc phải lội ngay. Hỏi người dân gần đó. Đôi khi có lối vòng lên phía trên có cầu, chỉ tốn thêm ít phút đi bộ.
Mương, phai và đập nhỏ trong lòng thung lũng
Không phải dòng nước nào trong thung lũng cũng là suối tự nhiên. Ở các vùng trồng lúa nước, người dân đắp phai — những đập nhỏ bằng đá, gỗ hay bê tông chắn ngang suối — để dâng nước vào mương dẫn về ruộng. Mương thường chạy men theo sườn đồi, có bờ đắp làm lối đi. Đi trên bờ mương rất tiện, nhưng bờ đất có thể mềm và sụt sau mưa, và lòng mương bê tông có rêu rất trơn.
Chỗ nước tràn qua đập dù chỉ cao vài gang tay lại là nơi nguy hiểm hơn vẻ ngoài. Ngay dưới chân đập, dòng nước có thể cuộn ngược trở lại thành một vùng xoáy giữ vật trôi ở đó. Đừng lội qua ngay dưới chân phai hay đập tràn, và đừng tắm ở đó dù nước trông trong và mát.
Ở một số vùng núi có thuỷ điện nhỏ ở thượng nguồn. Khi nhà máy xả nước, mực nước suối phía dưới có thể lên mà không có mưa nào báo trước. Nếu cung đi dọc một con suối có thuỷ điện phía trên, hãy hỏi người dân về giờ và cách nhận biết khi xả nước, và luôn có lối lên bờ cao gần chỗ mình đi.
Cuối cùng, nước mương và nước suối chảy qua bản không phải nguồn nước uống an toàn khi chưa xử lý, dù trông rất trong. Mang đủ nước từ chỗ ở hoặc có cách lọc, đun phù hợp.
Những lúc tuyệt đối không qua suối
Các tình huống dưới đây không có ngoại lệ, kể cả khi bờ bên kia là chỗ nghỉ đêm và bạn đã rất mệt. Lùi lên chỗ cao, chờ hoặc đi đường khác.
- Nước đang lên: mực nước nhích dần trên một hòn đá bạn đánh dấu, hoặc tiếng suối to dần.
- Nước đục ngầu, có cành cây, rác trôi theo dòng.
- Nước chảy xiết tới mức một người khoẻ cắm gậy cũng thấy gậy bị kéo mạnh.
- Đang mưa lớn ở phía đầu suối, dù chỗ bạn đứng chưa mưa.
- Trời sắp tối và bạn không thấy rõ đáy hay bờ bên kia.
- Người dẫn đường nói không qua.
Suối miền núi thường xuống nhanh gần bằng lúc lên. Chờ vài giờ ở chỗ cao, an toàn thường đủ để nước rút về mức qua được; nếu không, quay lại theo đường cũ hoặc nghỉ lại ở bản gần nhất.
Hãy coi việc quay lại là một phần bình thường của trekking thung lũng, không phải thất bại. Người dẫn đường quen cung cũng quay lại nhiều lần mỗi mùa mưa.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cởi giày để lội suối không?
Thường là không. Đáy suối có đá sắc, đá trơn, mảnh vụn có thể làm đứt chân, và chân trần bám kém hơn đế giày. Nếu muốn giữ giày khô, hãy mang thêm một đôi dép quai hậu đế bám để thay khi qua suối, rồi lau khô chân và thay lại giày sau đó.
Nước sâu tới đâu thì không nên lội?
Không có con số cố định vì còn phụ thuộc tốc độ dòng chảy. Nhiều hướng dẫn đi rừng khuyên không lội qua dòng chảy mạnh khi nước đã tới gần đầu gối. Với nước chảy lững lờ có thể sâu hơn một chút, nhưng nếu không nhìn thấy đáy hoặc thấy khó đứng vững, hãy dừng lại.
Làm gì nếu bị trượt ngã giữa dòng nước?
Cố thoát ba lô nếu nó kéo bạn xuống, quay chân về phía hạ lưu để chân đỡ va đập với đá, ngửa người và dùng tay bơi chếch về phía bờ. Đừng cố đứng dậy ở chỗ nước chảy mạnh vì chân có thể kẹt giữa đá. Người trên bờ không lao xuống theo mà đưa gậy, dây hay cành cây.
Đi suối có nhiều đỉa không và phòng thế nào?
Mùa mưa, suối và ruộng nước ở nhiều thung lũng có đỉa, còn lối mòn trong rừng ẩm có vắt. Mặc tất cao, bỏ ống quần vào trong tất và kiểm tra chân sau khi qua suối giúp phát hiện sớm. Nếu bị bám, đừng giật mạnh; hãy tìm hướng dẫn gỡ đúng cách và giữ vết cắn sạch.
Mang gậy trekking có thật sự giúp khi qua suối không?
Có. Gậy cho bạn điểm tựa thứ ba, giúp dò độ sâu và đáy trước khi đặt chân. Nếu không có gậy chuyên dụng, một cây tre hay cành khô chắc cũng dùng được. Cắm gậy ở phía thượng nguồn của mình để dòng nước ép gậy vào đáy thay vì đẩy nó trôi.
Có nên qua suối vào buổi chiều mùa mưa không?
Nên hạn chế. Ở nhiều vùng núi, mưa dông hay đến vào buổi chiều, nước suối có thể lên nhanh sau đó. Nếu cung có đoạn qua suối, hãy sắp xếp để qua vào buổi sáng, và đặt giờ quay đầu đủ sớm để không phải qua suối lúc trời tối.